درد رشد یکی از شایعترین شکایتهای دوران کودکی است که معمولا در پاها و در ساعات عصر یا شب خودش را نشان میدهد. کودک از خواب بیدار میشود و به پاهایش اشاره میکند، ولی صبح روز بعد کاملا سرحال است و هیچ مشکلی احساس نمیکند.
علت دقیق این درد هنوز به روشنی مشخص نیست. برخی محققین آن را به رشد نامتقارن استخوان و بافتهای نرم اطراف آن نسبت میدهند، برخی دیگر فشار ناشی از فعالیت بدنی روزانه را مقصر میدانند و عده ای هم معتقدند حال روحی کودک در بروز این دردها نقش دارد.
نشانه اصلی درد رشد این است که هر دو پا را با هم درگیر میکند، در ران، ساق یا پشت زانو احساس میشود، نه داخل خود مفصل، و فقط عصرها یا شبها ظاهر میشود. اگر دردی فقط یک طرف بدن را درگیر کند یا با تورم، قرمزی، تب یا لنگیدن همراه باشد، دیگر نمیتوان آن را درد رشد دانست و باید کودک را نزد پزشک برد.
پزشک برای گذاشتن این تشخیص، ابتدا باید سایر بیماریهایی که میتوانند درد اندام ایجاد کنند را رد کند. به همین دلیل درد رشد یک تشخیص افتراقی است و فقط زمانی مطرح میشود که معاینه و بررسی هیچ مشکل جسمی دیگری را نشان ندهد.
درمان دارویی اختصاصی برای درد رشد وجود ندارد و در بیشتر موارد با ماساژ ملایم، گرم کردن ناحیه دردناک و کمی توجه و آرامش دادن به کودک، درد از بین میرود. این مشکل با گذشت زمان و رسیدن کودک به سنین بلوغ خودبخود برطرف میشود.
یک کودک مادر خود را از خواب بیدار کرده و به پاهای خود اشاره میکند. مادر پاهای بچه را کمی ماساژ میدهد و بچه دوباره به خواب میرود. صبح بچه از خواب بلند شده و هیچ مشکلی ندارد و ممکن است این واقعه بارها در شب اتفاق بیفتد.
این داستانی است که مکرر اتفاق میفتد و در غالب اوقات معاینه و بررسی پزشک هیچ چیز غیر طبیعی را نشان نمیدهد. در نهایت تشخیص درد رشد بر ناراحتی بچه گذاشته میشود. خیلی اوقات وقتی هیچ علت خاصی به عنوان منشا درد پیدا نمیشود برچسب درد رشد را بر آن میزنند.
ولی واقعا این درد رشد چیست؟
علت درد رشد
هیچ کس به درستی نمیداند واقعیت درد رشد چیست و به چه علت ایجاد میشود. بسیاری از این دردها ارتباطی به رشد نداشته و براثر ضرباتی ایجاد میشوند که بچه در طول روز و در حین بازی به پای بچه وارد میشود.
در طول روز حواس بچه متوجه بازی است و متوجه درد نمیشود. همچنین در طول روز انقباض غیر ارادی عضلات در اطراف استخوان ها و مفاصل موجب پایداری آنها و نوعی حمایت میشوند که نتیجه آن عدم احساس درد است. در شب و با شل شدن عضلات، قسمت های آسیب دیده حرکت کرده و در نتیجه درد ایجاد میشود.
علت دیگری که برای این درد ها ذکر میشود فشار زیادی است که در هنگام فعالیت بدنی و بازی به استخوان ها و مفاصل وارد میشود. به آن Overuse syndrome هم میگویند.
بعضی محققین علت درد رشد در کودک و نوجوان، رشد نامتقارن استخوان ها و بافت های نرم اطراف آن (عضلات، تاندون ها و رباط ها) است.
در زمان هایی از رشد بچه ممکن است استخوان ها سریع رشد کنند ولی عضلات و تاندون ها و رباط های اطراف مفاصل نتوانند با همان سرعت رشد کرده و در نتیجه از آن عقب میمانند.
نتیجه آن میشود که طول بافت های نرم اطراف استخوان ها و مفاصل نسبت به استخوان ها کوتاه تر میشود و این کوتاهی نسبی میتواند موجب کشیدگی بیشتر آنها و وارد شدن تنش بیشتر در آنها در حین فعالیت بدنی شود. این کشش و تنش موجب در میشود.
عده ای دیگر از محققین علت درد رشد را بخصوص در کودکان کم سال، مشکلات روحی و عاطفی آنها میدانند. در بسیاری اوقات مشکلات عاطفی بچه ها و حتی بزرگسالان خود را بصورت دردهای جسمی نشان میدهد. با کمی محبت مادر بصورت مالش پاها و در آغوش گرفتن کودک این دردها از بین میروند.
در هر صورت این دردهای بدون علت به هر سببی ایجاد شوند معمولا با کمی تغییر در شدت و مدت و طریقه انجام فعالیت های بدنی و ایجاد محیط عاطفی بهتر برای کودک یا نوجوان خود میتوان این دردها را کنترل کرد.
طبق یک مطالعه که 32 مقاله پیشین را بررسی کرد، درد رشد شایعترین علت درد اسکلتی عضلانی دوره ای در دوران کودکی است. علت دقیق آن هنوز مشخص نیست، اما نقش آستانه درد پایین، تراکم استخوان و کمبود ویتامین دی مطرح شده و همچنان بحث برانگیز است، در حالی که شواهد جدیدتر بیشتر به زمینه ژنتیکی و عوامل روانی اشاره دارند.
علائم درد رشد
نشانه اصلی درد رشد این است که معمولا هر دو پا را با هم درگیر میکند، نه فقط یک طرف بدن را. محل درد بیشتر در جلوی ران، ساق پا یا پشت زانو احساس میشود، نه داخل خود مفصل زانو یا لگن. این درد بیشتر عصرها یا اوایل شب سراغ کودک میاید و گاهی او را از خواب بیدار میکند، ولی صبح روز بعد کودک کاملا طبیعی است و هیچ اثری از درد یا محدودیت حرکتی ندارد.
طبق یک مطالعه بر روی 268 کودک زیر 12 سال با میانگین سنی نزدیک به 5 سال، شایعترین ویژگیهای درد رشد عبارت بودند از درد دوطرفه پا، معاینه بالینی طبیعی و نبود هیچ محدودیتی در فعالیت روزمره کودک. در همین بررسی، بین بروز درد رشد و سرعت رشد قدی کودک در دو سال بعد از تشخیص هم ارتباط مهمی دیده نشد.
این درد را نباید با مشکلات موضعی مثل بیماری اسگود شلاتر که معمولا در جلوی زانو و در سنین نوجوانی رخ میدهد اشتباه گرفت، چون محل و الگوی درد در این دو حالت با هم فرق دارد.
آمار دقیق شیوع درد رشد در مطالعات مختلف بسیار متفاوت گزارش شده و هنوز عدد قطعی و مورد توافقی برای آن وجود ندارد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد
چون بسیاری از کودکان دستکم یک بار این تجربه را دارند، دانستن زمان درست مراجعه به پزشک اهمیت زیادی دارد. درد رشد یک تشخیص اطمینانبخش است، ولی فقط وقتی درست است که هیچکدام از نشانه های زیر همراه آن نباشد.
- درد فقط در یک پا، نه هر دو پا
- تورم، قرمزی یا گرمی مفصل
- تب همراه با درد
- لنگیدن مداوم در طول روز
- درد صبحگاهی، نه فقط عصر و شب
- محدودیت حرکتی مفصل
بروز هرکدام از موارد بالا یعنی باید هرچه زودتر کودک نزد پزشک برده شود تا بیماریهایی مثل آرتریت نوجوانان، عفونت استخوان یا مفصل، و به ندرت تومورهای استخوانی رد شوند.
عوامل خطر
طبق یک مطالعه بر روی 290 کودک مبتلا به درد رشد در برابر 467 کودک سالم همسن، سه عامل خطر مستقل برای این درد شناسایی شد. خستگی شدید بعد از ورزش سنگین احتمال درد رشد را نزدیک به 15.6 برابر بالا میبرد، دیر به خواب رفتن به مدت 30 تا 60 دقیقه این احتمال را حدود 3.7 برابر افزایش میداد، و قرار گرفتن مادر در معرض دود سیگار تقریبا هرروز دوران بارداری هم با افزایش حدود 1.9 برابری همراه بود.
در همین بررسی، علاقه به خوردن حبوبات و داشتن فعالیت ورزشی منظم با احتمال کمتر بروز درد رشد همراه بود، هرچند این یافته هم نیاز به بررسی بیشتر دارد.
تشخیص
باید دقت داشت که هر دردی را درد رشد ندانست. پزشک قبل از اینکه نام درد رشد را به مشکلات بچه بگذارد باید بررسی کاملی از وی انجام دهد تا مطمئن شود هیچ مشکل جسمی و بیماری قابل شناسایی علت درد بیمار نیست.
در بیشتر موارد شرح حال و معاینه بالینی کافی است تا پزشک مطمئن شود کودک درد رشد دارد. اگر نشانه های هشدار دیده شود یا شک به بیماری دیگری باشد، آزمایش خون یا رادیوگرافی برای رد آرتریت، عفونت استخوان یا سایر مشکلات درخواست میشود. تا زمانی که این بررسی ها نتیجه طبیعی نشان دهند، نمیتوان با اطمینان کامل تشخیص درد رشد را گذاشت.
درمان
طبق یک مطالعه در نشریه Der Orthopäde، مهمترین بخش درمان درد رشد اطمینان دادن به خانواده از خوش خیم بودن این مشکل است، نه دارو دادن به کودک. در موارد دردناکتر، مسکن ملایم متناسب با سن کودک هم میتواند کمک کننده باشد.
درمانهای خانگی
در خانه، ماساژ ملایم پا، گذاشتن کیسه آب گرم روی ناحیه دردناک و کشش آرام عضلات پا پیش از خواب معمولا درد را در همان شب کم میکند. آرام کردن کودک و کمی توجه بیشتر مادر یا پدر هم به کاهش این دردها کمک میکند.
سوالات متداول
منابع:
- Growing pains: What do we know about etiology? A systematic review – World Journal of Orthopedics
- Clinical, laboratory characteristics and growth outcomes of children with growing pains – Scientific Reports
- Growing Pains: Cause, Significance and Treatment – Der Orthopäde
- Risk factor analysis for growing pains in children: Results of parental survey – Journal of Children’s Orthopaedics
- Growing pains: contemporary knowledge and recommended practice – Journal of Foot and Ankle Research
نویسنده: دکتر مهرداد منصوری، متخصص ارتوپدی، جراح استخوان و مفاصل
مطالب این مقاله صرفا جنبه‌ی اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین معاینه، تشخیص و توصیه‌ی پزشک معالج نیست.
دیدگاه‌ها