کپسول مفصلی کیسه‌ای بافتی محکم و انعطاف‌پذیر است که دورتادور مفصل را میگیرد و مانند یک استوانه بدون قاعده، دو سر دو استخوان تشکیل‌دهنده مفصل را در یک فضای کاملاً بسته و ایزوله جای میدهد. جنس کپسول مفصلی از بافت همبند است، سلول‌های آن فیبروبلاست و ماده اصلی زمینه‌ای‌اش کلاژن است که آن را محکم و در عین حال قابل انعطاف میکند.
یکی از کارکردهای اصلی کپسول مفصلی کمک به پایداری مفصل و جلوگیری از دور شدن استخوان‌ها از یکدیگر است. رباط‌هایی که روی کپسول میچسبند این کارکرد را تقویت میکنند. سطح داخلی کپسول از لایه‌ای به نام لایه سینوویال پوشیده شده که مسئول ترشح مایع مفصلی (یا مایع سینوویال) است.
مایع مفصلی، مایعی غلیظ، لزج و با ویسکوزیته بالاست که دو نقش دارد: لغزنده‌کردن سطح غضروف‌های مفصلی برای حرکت روان‌تر استخوان‌ها، و تغذیه سلول‌های بافت غضروفی که به‌دلیل نداشتن رگ خونی، اکسیژن و مواد غذایی خود را از همین مایع دریافت میکنند. به این ترتیب کپسول مفصلی هم نگهدارنده مایع مفصلی و هم عامل پایداری مکانیکی مفصل است.
کپسول مفصلی چیست
کپسول مفصلی یک کیسه بافتی محکم و در عین حال انعطاف پذیر است که دورتادور مفصل را گرفته است. مفصل از کنار هم قرار گرفتن دو استخوان تشکیل شده که در کنار هم حرکت کرده و میلغزند.
طبق StatPearls (NCBI)، مفاصل بدن به سه نوع بافتی فیبروز، غضروفی و سینوویال طبقه‌بندی میشوند که هرکدام با یک نوع عملکردی (بدون‌حرکت، نیمه‌متحرک، کاملاً متحرک) مطابقت دارد. کپسول مفصلی بخش اصلی مفاصل سینوویال است.
انتهاهای دو استخوان در کنار هم قرار میگیرند تا مفصل را درست کنند. دو انتهای استخوان ها در داخل کپسول مفصلی قرار گرفته اند. در واقع کپسول مفصلی مانند یک استوانه یا لوله است که قاعده بالا و پایین را ندارد.
دهانه این استوانه در یک طرف دورادور یک استخوان را گرفته و به آن متصل شده است و دهانه دیگر استوانه در طرف دیگر دورادر استخوان مقابل را گرفته و به آن میچسبد.
پس دوسر استخوان درون یک فضای کاملا بسته و ایزوله شده قرار گرفته اند. این فضای بسته در واقع به توسط پرده ای ایجاد شده که دور استخوان های مفصل را میگیرد و به آن کپسول مفصلی میگویند.
فضای درون کپسول مفصلی را فضای مفصلی میگویند. درون فضای مفصلی استخوان ها قرار گرفته اند. بین کپسول مفصلی و استخوان ها پر از مایع مفصلی است.
یکی از کارکردهای کپسول مفصلی کمک به حفظ پایداری مفصل است. کپسول مفصلی دور تا دور دو استخوان در محل مفصل را گرفته و مانع از جدا شدن و دور شدن استخوان ها از هم میشود.
البته رباط ها یا لیگامان هایی که بر روی کپسول مفصلی میچسبند آن را تقویت کرده و به این کارکرد آن کمک میکنند.
طبق یک مطالعه در حوزه بیومکانیک، حداکثر نیروی قابل تحمل رباط صلیبی قدامی بین 600 تا 2300 نیوتن گزارش شده است که نشان میدهد رباط‌های چسبیده به کپسول چقدر می‌توانند پایداری مفصل را تقویت کنند.
وظیفه دیگر کپسول مفصلی حفظ و نگهداری مایع مفصلی است تا این مایع بتواند غضروف را تغذیه کرده و به حرکت روان مفصل کمک کند.
مایع مفصلی چیست
مایع مفصلی یک مایع غلیظ و لزج و چسبناک با ویسکوزیته زیاد (سیالیت کم) است.
طبق یک مطالعه روی مایع مفصلی طبیعی، هیالورونیک اسید عامل اصلی افزایش ویسکوزیته و لزجت مایع مفصلی است و همین خاصیت لغزندگی سطح غضروف را ممکن میکند.
وظیفه این مایع از یک طرف لزج و سر کردن سطح غضروف های مفصلی است تا بدین وسیله استخون های تشکیل دهنده مفصل راحت تر و بهتر بر روی هم حرکت کنند و از طرف دیگر این مایع تغذیه سلول های بافت غضروفی مفصل را هم به عهده دارد.
بافت غضروف رگ خونی ندارد و خونی به آن نمیرسد و تغذیه آن برعهده مایع مفصلی ست. این مایع اکسیژن و مواد غذایی را به سلول های غضروفی میرساند.
چون غضروف مفصلی فاقد رگ خونی و عصب است، تغذیه آن کاملاً به دیفوزیون یا انتشار مواد از مایع مفصلی درون همین کپسول وابسته است.
جنس کپسول مفصلی از بافت همبندی است. سلول های آن از جنس فیبروبلاست بوده و ماده اصلی زمینه ای آن کلاژن است. این خصوصیات آن را پرده ای محکم و در عین حال قابل انعطاف میکند.
در سطح خارجی و روی کپسول مفصلی رباط ها قرار گرفته اند. در بعضی مفاصل گروهی از رباط ها به کپسول مفصلی چسبیده و عملا با آن یکی میشوند.
سطح داخلی کپسول مفصل که در داخل مفصل است از لایه ای از سلول های خاص به نام سلول های سینوویال پوشیده شده است و به این ترتیب لایه ای را تشکیل میدهد که به آن لایه سینوویال Synovial layer میگویند.
سلول های لایه سینوویال مسئول ترشح مایع مفصلی هستند. به مایع مفصلی مایع سینوویال هم میگویند.
آسیب و پارگی کپسول مفصلی
آسیب یا پارگی کپسول مفصلی معمولاً در پی ضربه مستقیم، پیچ‌خوردگی شدید مفصل یا دررفتگی رخ میدهد و شایع‌ترین محل بروز آن مفصل شانه، زانو و مچ پاست.
پارگی کپسول مفصلی باعث بی‌ثباتی مفصل میشود. برای مثال، پارگی گسترده کپسول قدامی شانه یکی از علل اصلی دررفتگی مکرر قدامی شانه است و می‌تواند خطر آسیب مکرر مفصل را افزایش دهد. علائم شایع شامل درد موضعی، تورم، احساس شل‌بودن یا ناپایداری مفصل، و محدودیت دامنه حرکتی است.
تشخیص با معاینه بالینی و در صورت نیاز MRI انجام میشود. درمان بسته به شدت آسیب از استراحت و بی‌حرکتی تا ترمیم جراحی کپسول متغیر است.
سوالات متداول
منابع:
– Synovial Fluid Analysis — PubMed
– Boundary lubrication of articular cartilage: role of synovial fluid constituents — PubMed
– Extensive shoulder capsule tearing as a main cause of recurrent anterior shoulder dislocation — PubMed
– On the state of hyaluronic acid in synovial fluid — PubMed
– Anatomy, Joints — StatPearls (NCBI)
– Tissue Engineering of Articular Cartilage with Biomimetic Zones — PubMed
– Biomechanical considerations for graft choice in anterior cruciate ligament reconstruction — PubMed
نویسنده: دکتر مهرداد منصوری، متخصص ارتوپدی، جراح استخوان و مفاصل
مطالب این مقاله صرفا جنبه‌ی اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین معاینه، تشخیص و توصیه‌ی پزشک معالج نیست.
دیدگاه‌ها