استخوان کتف (اسکاپولا) استخوانی مثلثی‌شکل در پشت قفسه سینه است که بازو، ترقوه و قفسه سینه را به هم متصل می‌کند. به دلیل توده عضلانی زیادی که اطراف آن را احاطه کرده، شکستگی کتف نادر است و کمتر از یک درصد کل شکستگی‌های بدن را تشکیل می‌دهد.
به همین دلیل هم این شکستگی معمولا فقط در آسیب‌های با شدت بالا مثل تصادفات رانندگی، سقوط از ارتفاع یا ضربات مستقیم ورزشی دیده میشود و اغلب با آسیب به دیگر قسمت‌های بدن مانند دنده‌ها، ریه یا ستون مهره همراه است. شش نوع اصلی شکستگی کتف وجود دارد: بدنه (شایع‌ترین نوع)، گردن، گلنوئید (حفره مفصلی)، خار کتف، زائده غرابی و زائده آکرومیون.
علائم اصلی شامل درد شدید و ناگهانی، تورم و کبودی، محدودیت حرکتی شانه، و در موارد شدیدتر تغییر شکل ظاهری شانه است. تشخیص با معاینه بالینی و رادیوگرافی ساده انجام میشود و در موارد پیچیده‌تر از سی‌تی‌اسکن یا ام‌آرآی هم کمک گرفته میشود.
اکثر شکستگی‌های کتف بدون جراحی و فقط با اسلینگ درمان می‌شوند. جراحی معمولا محدود به شکستگی‌های گلنوئید یا زائده آکرومیون با جابجایی زیاد است. بعد از جوش خوردن استخوان، فیزیوتراپی برای بازیابی کامل دامنه حرکتی و قدرت شانه ضروری است.
طبق ثبت ملی شکستگی سوئد که تقریبا 4 هزار مورد شکستگی کتف را بررسی کرد، این شکستگی کمتر از 1 درصد کل شکستگی‌های بدن را تشکیل می‌دهد.
علت این شیوع پایین تا حد زیادی همان توده عضلانی محافظ اطراف کتف است، و علت آسیب‌های همراه هم این است که شکستگی کتف تقریبا همیشه نتیجه‌ی یک ضربه‌ی پرانرژی است. طبق مروری جامع بر شکستگی‌های کتف، بین 80 تا 95 درصد این شکستگی‌ها با حداقل یک آسیب جدی همراه دیگر در بدن مانند شکستگی دنده‌ها، ریه یا ستون مهره همراه هستند.
این شکستگی معمولا بر اثر ضربه مستقیم به استخوان کتف ایجاد میشود.
چون استخوان کتف در ناحیه شانه است گاهی اوقات شکستگی کتف را شکستگی شانه هم میگویند. با این حال باید توجه داشت که شکستگی های دیگری هم ممکن است در ناحیه شانه ایجاد شود. بطور مثال شکستگی سر و گردن استخوان بازو عملا در ناحیه شانه است.
انواع شکستگی کتف
شکستگی کتف به دسته‌های مختلفی تقسیم میشود. هر نوع شکستگی کتف ویژگی‌ها، دلایل و درمان خاص خود را دارد. انواع این شکستگی عبارتند از
شکستگی بدنه استخوان کتف
این نوع شکستگی شایع‌ترین نوع شکستگی کتف است و حدود 50 تا 60 درصد از موارد را شامل میشود.
شکستگی در این ناحیه اگرچه ممکن است بصورت چند قطعه ای و خرد شده باشد ولی معمولا قطعات شکسته شده جابجایی زیادی ندارند. علت این جابجایی کم در حجم زیاد عضلاتی است که بخوبی اطراف تنه استخوان کتف را گرفته و به استخوان چسبیده اند.
این عضلات در حین شکستگی استخوان، قطعات شکسته شده را در کنار هم نگه داشته و اجازه جابجایی زیاد را به آنها نمیدهند.
شکستگی جسم کتف زمانی رخ می‌دهد که ضربه مستقیمی به بخش مرکزی استخوان وارد شود، مثلاً در تصادفات رانندگی یا سقوط از ارتفاع. به دلیل موقعیت جسم کتف در پشت قفسه سینه، این نوع شکستگی اغلب با آسیب‌های دیگر مانند شکستگی دنده یا آسیب به ریه‌ها همراه است.
شکستگی گردن کتف
این شکستگی در قسمت باریک‌تر و انتهایی کتف رخ می‌دهد که به استخوان بازو متصل است. شکستگی گردن کتف معمولاً در اثر فشار غیرمستقیم، مانند افتادن روی دست کشیده یا افتادن روی شانه ایجاد میشود و در برخی موارد با دررفتگی شانه همراه است. این نوع شکستگی ممکن است باعث محدودیت جدی در حرکت مفصل شانه شود.
شکستگی گلنوئید (حفره مفصلی)
گلنوئید بخشی از کتف است که با سر استخوان بازو مفصل شانه را تشکیل می‌دهد. شکستگی در این بخش معمولا در اثر نیروهای شدید وارد شده به آن، مثل برخوردهای حین ورزش یا تصادفات رخ می‌دهد. شکستگی گلنوئید می‌تواند موجب بی ثباتی مفصل شانه شود و اگر به درستی درمان نشود موجب آرتروز مفصل میشود.
شکستگی خار کتف
خار کتف یک برجستگی استخوانی در پشت کتف است که محل اتصال عضلات مهم شانه و کتف است. شکستگی در این قسمت شیوع کمتری دارد و معمولاً در اثر ضربات مستقیم به پشت ایجاد میشود. این نوع شکستگی ممکن است باعث ضعف در حرکت بازو شود.
شکستگی زائده غرابی (کوراکوئید)
زائده غرابی یک برجستگی کوچک در جلوی کتف است که نقش مهمی در اتصال عضلات و رباط‌ها دارد. شکستگی در این قسمت نادر است و با سایر آسیب‌های شانه مانند دررفتگی همراه است. این نوع شکستگی معمولا در ورزشکاران و افرادی که فعالیت‌های بدنی شدید انجام می‌دهند دیده میشود.
شکستگی زائده آکرومیون
این نوع شکستگی نادر است و در زائده‌ای در بالای کتف که با استخوان ترقوه مفصل تشکیل می‌دهد ایجاد میشود. این شکستگی در غالب اوقات به علت ضربات مستقیم یا سقوط ایجاد میشود و می‌تواند بر روی حرکت و پایداری شانه تاثیر نامطلوب بگذارد.
علل بروز شکستگی کتف
شکستگی کتف معمولاً به دلیل وارد شدن نیروی شدید و مستقیم به شانه یا ناحیه پشت ایجاد میشود. این شکستگی نادر است، چون استخوان کتف به خوبی توسط عضلات، رباط‌ها و قفسه سینه محافظت میشود. با این حال وقتی که نیرویی بسیار قوی به استخوان وارد شود احتمال شکستگی وجود دارد. علل اصلی شکستگی کتف عبارتند از
تصادفات رانندگی
تصادفات یکی از شایع‌ترین علل شکستگی کتف است. در این موارد برخورد مستقیم با داشبورد، فرمان یا کمربند ایمنی می‌تواند نیروی شدیدی به شانه وارد کند و باعث شکستگی شود. این نوع شکستگی اغلب با سایر آسیب‌های جدی مانند شکستگی دنده یا آسیب‌های قفسه سینه همراه است.
سقوط از ارتفاع
سقوط از بلندی، مانند نردبان یا ساختمان ها یکی دیگر از علل مهم شکستگی کتف است. در موقع سقوط اگر فرد روی شانه یا پشت خود فرود بیاید احتمال شکستگی بیشتر میشود.
ضربات مستقیم
وارد شدن ضربه مستقیم به شانه یا پشت، بخصوص در حوادث حین کار، درگیری ها یا ورزش‌هایی که با برخورد همراه هستند می‌تواند موجب شکستگی کتف شود. این نوع ضربات معمولاً به بدنه یا زوائد استخوان کتف آسیب می‌رسانند.
ورزش‌های پرخطر
در ورزش‌هایی که شامل برخورد شدید یا سقوط هستند، مانند فوتبال، دوچرخه‌سواری، اسب‌سواری یا اسکی، خطر شکستگی بیشتر میشود. ورزشکارانی که در این رشته‌ها فعالیت میکنند بیشتر در معرض شکستگی کتف هستند.
پوکی استخوان
در افراد مسن یا بیمارانی که پوکی استخوان دارند حتی ضربات خفیف یا سقوط ساده ممکن است موجب شکستگی کتف شود. کاهش تراکم استخوانی در این افراد، استخوان‌ها را ضعیف‌تر کرده و آنها را مستعد شکستگی می‌کند.
شکستگی کتف در سالمندان
الگوی شکستگی کتف با افزایش سن تغییر می‌کند. در جوانان این شکستگی تقریبا همیشه نتیجه‌ی یک ضربه‌ی پرانرژی مثل تصادف رانندگی یا سقوط از ارتفاع است، اما مروری بر مطالعات شکستگی کتف نشان می‌دهد در سالمندان، به‌خصوص زنان، سهم مکانیسم‌های کم‌انرژی مانند یک زمین‌خوردن ساده بیشتر میشود که علت اصلی آن کاهش تراکم استخوان (پوکی استخوان) است.
این تفاوت، الگوی آسیب‌های همراه را هم تغییر می‌دهد. در بیماران جوان‌تر، شکستگی کتف اغلب با آسیب‌های قفسه سینه یا ستون مهره همراه است، اما در سالمندان احتمال همراهی آن با شکستگی گردن استخوان بازو بیشتر میشود.
پایین بودن کیفیت استخوان در سالمندان می‌تواند درمان جراحی را هم پیچیده‌تر کند، چون استخوان اسفنجی کافی برای ثابت نگه داشتن پیچ و پلیت وجود ندارد. به همین دلیل در این گروه سنی، پزشک معمولا ابتدا گزینه‌های درمان غیرجراحی را با دقت بیشتری بررسی می‌کند.
جدا از درمان شکستگی، مدیریت پوکی استخوان (تغذیه غنی از کلسیم و ویتامین D، و در صورت لزوم دارودرمانی) و پیشگیری از زمین‌خوردن‌های بعدی، بخش مهمی از مراقبت بلندمدت این بیماران است.
علائم شکستگی کتف
شکستگی کتف با توجه به نوع و شدت آسیب علائم متنوعی دارد. مهمترین این علائم عبارتند از
درد شدید و ناگهانی
یکی از مهمترین علائم شکستگی کتف درد شدید و ناگهانی در ناحیه شانه، پشت یا قفسه سینه است. این درد معمولاً بلافاصله بعد از بروز شکستگی احساس میشود و با حرکت شانه یا بازو بیشتر میشود. در مواردی که شکستگی با آسیب‌های دیگر مانند شکستگی دنده همراه باشد درد می‌تواند به قفسه سینه نیز انتشار یابد.
تورم و کبودی
تورم در ناحیه آسیب‌دیده یکی دیگر از علائم شایع است. این تورم به علت خونریزی داخلی یا التهاب ناشی از شکستگی ایجاد میشود. کبودی روی پویت پشت کتف معمولا چند روز بعد از شکستگی بیشتر میشود و بعد از آن بتدریج محو میشود.
محدودیت حرکتی
شکستگی کتف اغلب باعث محدودیت در حرکت مفصل شانه میشود. بیمار ممکن است نتواند بازوی خود را بالا بیاورد یا حرکت چرخشی را به راحتی انجام دهد. این محدودیت به دلیل درد و به علت آسیب مکانیکی به استخوان یا آسیب به عضلات اطراف کتف ایجاد میشود.
صدای غیرطبیعی
بعضی از بیماران موقع حرکت دادن شانه صدای سایش استخوان‌ها را احساس میکنند. این صدا در اثر برخورد قطعات شکسته شده استخوان به هم ایجاد میشود.
تغییر شکل ظاهری شانه
در شکستگی‌های شدید تغییر شکل ظاهری شانه ممکن است دیده شود. استخوان کتف ممکن است جابه‌جا شود و شانه شکل طبیعی خود را از دست بدهد. این تغییر شکل، بیشتر در مواردی دیده میشود که شکستگی با دررفتگی همراه باشد.
احساس ضعف یا بی‌حسی
آسیب به اعصاب اطراف کتف می‌تواند باعث احساس ضعف، بی‌حسی یا سوزن‌سوزن شدن در بازو و دست شود. این علامت معمولاً به علت فشار استخوان‌های شکسته به اعصاب اطراف استخوان ایجاد میشود.
درد در هنگام تنفس عمیق
اگر شکستگی کتف با آسیب به دنده‌ها یا قفسه سینه همراه باشد بیمار ممکن است هنگام تنفس عمیق یا سرفه درد شدیدی احساس کند.
ناتوانی در نگه‌داشتن بازو
در شکستگی‌های شدید کتف یا وقتی شکستگی همراه با آسیب به رباط‌ها و عضلات است بیمار ممکن است نتواند بازوی خود را به صورت طبیعی نگه دارد.
تشخیص شکستگی کتف
تشخیص شکستگی کتف اغلب با معاینه پزشک و استفاده از روش‌های تصویربرداری انجام میشود. روش‌های اصلی تشخیص عبارتند از
معاینه: پزشک با بررسی ناحیه شانه و ارزیابی درد، تورم و محدودیت حرکتی به شکستگی مشکوک میشود.
رادیوگرافی ساده: تصویربرداری با رادیوگرافی ساده می‌تواند به وضوح محل و نوع شکستگی را نشان دهد.
سی تی اسکن: در موارد پیچیده یا شکستگی‌های همراه با دررفتگی، سی تی اسکن برای بررسی دقیق‌تر مورد استفاده قرار میگیرد.
ام آر آی: اگر پزشک به آسیب به بافت‌های نرم یا عضلات اطراف کتف مشکوک شود از ام آر آی کمک میگیرد.
درمان شکستگی کتف
درمان اکثر موارد شکستگی کتف درمان غیر جراحی و بصورت آویزان کردن اندام فوقانی به گردن است. مدت بیحرکتی معمولاً سه هفته است و این زمانی است که استخوان کتف نیاز دارد تا جوش بخورد.
طبق مطالعه‌ای روی شکستگی‌های جابجاشده‌ی بدنه‌ی کتف که به‌صورت غیرجراحی درمان شدند، اکثریت قاطع بیماران بدون نیاز به جراحی به عملکرد شانه‌ی رضایت‌بخشی بازگشتند. در 24 ساعت اول بعد از شکستگی میتوان با سرد کردن ناحیه پشت کتف، مانع از افزایش تورم و خونریزی شد.
بعضی از انواع شکستگی کتف مانند شکستگی های حفره گلنوئید و یا شکستگی گردن استخوان کتف یا شکستگی زائده آکرومیون، اگر همراه باجایجایی زیاد باشند ممکن است نیاز به عمل جراحی داشته باشند.
اگر زائده آکرومیون دچار شکستگی خرد شده با جابجایی زیاد شده باشد قطعات خرد شده را توسط عمل جراحی برمیدارند و عضله دلتوئید را به بقایای زائده آکرومیون میدوزند.
در صورتیکه قطعه شکسته شده بزرگ و با جابجایی زیاد باشد قطعه شکسته شده را با عمل جراحی جااندازی کرده و با پیچ فیکس میکنند.
حرکات شانه ممکن است بعد از این شکستگی کتف به سرعت محدود شود. بنابراین لازم است تا هر چه زودتر، معمولا در همان هفته اول بعد از شکستگی، حرکات شانه شروع شود. این حرکات و نرمش ها برای بدست آوردن دامنه حرکات شانه است.
نرمش های کششی و تقویتی شانه باید تا زمان بدست آوردن کامل حرکات شانه و تقویت عضلات آن انجام شوند. این زمان ممکن است حتی تا یک سال هم طول بکشد.
توانبخشی بعد از درمان
توانبخشی بخشی ضروری از روند درمان شکستگی کتف است و شامل مراحل زیر میشود
- نرمش های کششی: برای بدست آوردن دامنه حرکتی شانه لازم است
- نرمش های تقویتی: برای بدست آوردن دوباره قدرت عضلات شانه و بازو لازم است
- بازگشت به فعالیت‌های روزمره: پس از بهبود کامل بیمار باید با کمک فیزیوتراپ به تدریج فعالیت‌های روزمره و ورزش‌های سبک را شروع کند
عوارض احتمالی و مراقبت‌های ویژه
درمان شکستگی کتف باید به دقت مدیریت شود تا از بروز عوارضی مانند آرتروز مفصلی، خشکی مفصل شانه، ضعف عضلانی یا درد مزمن جلوگیری شود. پیگیری‌های منظم توسط پزشک و انجام صحیح نرمش های شانه نقش مهمی در موفقیت درمان دارند.
مدت زمان بهبودی و طول درمان شکستگی کتف
طول درمان شکستگی کتف به نوع شکستگی، سن بیمار و روش درمان بستگی دارد، اما یک بازه‌ی زمانی کلی و قابل پیش‌بینی دارد. طبق راهنمای رسمی آکادمی جراحان ارتوپدی آمریکا (AAOS)، بیشتر شکستگی‌های کتف با یک اسلینگ ساده و بدون جراحی درمان می‌شوند و استخوان معمولا طی 3 تا 4 ماه جوش می‌خورد.
این بازه‌ی زمانی با داده‌های بالینی هم همخوانی دارد: در یک مطالعه روی بیماران با شکستگی‌های خارج‌مفصلی کتف که به‌صورت غیرجراحی درمان شدند، نرخ جوش‌خوردن استخوان تا 3 ماه اول حدود 97 درصد بود و نتایج عملکردی بیماران در پیگیری 2 ساله خوب تا عالی گزارش شد.
با این حال، «جوش خوردن استخوان» با «بازگشت کامل به فعالیت» یکی نیست. همان‌طور که در بخش درمان هم اشاره شد، حرکات کششی و تقویتی شانه باید هرچه زودتر (معمولا از هفته اول) شروع شوند و ممکن است تا بازیابی کامل دامنه‌ی حرکتی و قدرت عضلات، حتی تا یک سال هم طول بکشند. به‌طور خلاصه: استخوان معمولا طی 3 تا 4 ماه جوش می‌خورد، ولی توانبخشی کامل شانه فرآیندی چند ماهه تا یک‌ساله است.
مراقبت‌های خانگی و کنترل درد بعد از شکستگی کتف
در کنار درمان اصلی پزشک، چند اقدام ساده در خانه به کاهش درد و روند بهبودی کمک می‌کند.
کمپرس یخ در 24 تا 48 ساعت اول (حداکثر 20 دقیقه در هر نوبت) از افزایش تورم جلوگیری می‌کند. بعد از چند روز میتوان به کمپرس گرم برای کاهش گرفتگی عضلات اطراف کتف تغییر داد. استفاده از اسلینگ باید دقیقا طبق دستور پزشک باشد و نباید زودتر از موعد کنار گذاشته شود، حتی اگر درد کاهش یافته باشد.
برای کنترل درد، معمولا داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی مانند ایبوپروفن یا ناپروکسن کافی هستند. در موارد شکستگی‌های شدیدتر یا بلافاصله بعد از عمل جراحی، پزشک ممکن است مسکن‌های قوی‌تری هم تجویز کند. تغذیه‌ی مناسب در این دوره هم نقش مهمی دارد: پروتئین (گوشت، مرغ، ماهی، تخم‌مرغ، حبوبات)، کلسیم و ویتامین D (لبنیات، ماهی‌های چرب) برای بازسازی استخوان لازم‌اند.
نکته‌ی مهم اینکه مراقبت خانگی جایگزین درمان پزشکی نیست. فقط درد و التهاب را کنترل می‌کند تا زمانی که استخوان طبق برنامه‌ی درمانی پزشک جوش بخورد.
پیشگیری از شکستگی کتف
پیشگیری از شکستگی کتف با رعایت نکات زیر امکان‌پذیر است
استفاده از تجهیزات ایمنی: در ورزش‌های پرخطر یا در کارگاه‌های صنعتی، استفاده از تجهیزات محافظتی مانند کلاه ایمنی و گارد شانه ضروری است.
تقویت عضلات شانه: تمرینات منظم برای تقویت عضلات شانه و پایداری مفصل می‌تواند خطر آسیب را کم کند.
مدیریت پوکی استخوان: در افراد مسن، مصرف کلسیم، ویتامین D می‌تواند استخوان‌ها را قوی‌تر کرده و خطر شکستگی را کاهش دهد.
احتیاط در فعالیت‌های روزمره: دوری از موقعیت‌های پرخطر و مراقبت در برابر سقوط می‌تواند از شکستگی جلوگیری کند.
سوالات متداول
منابع:
- Scapula (Shoulder Blade) Fractures – OrthoInfo (AAOS)
- Epidemiology, treatment, and mortality of 3973 scapula fractures from the Swedish fracture register – Acta Orthopaedica
- Fractures of the Scapula – PMC
- Scapula fractures: a review – PMC
- Outcomes of Nonoperatively Treated Displaced Scapular Body Fractures – PMC
- Functional outcomes and healing rates in patients with extra-articular scapula fractures treated nonoperatively – Journal of Shoulder and Elbow Surgery
نویسنده: دکتر مهرداد منصوری، متخصص ارتوپدی، جراح استخوان و مفاصل
مطالب این مقاله صرفا جنبه‌ی اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین معاینه، تشخیص و توصیه‌ی پزشک معالج نیست.
دیدگاه‌ها