دانسیتومتری (سنجش تراکم استخوان) چیست و نتیجه آن چگونه تفسیر می‌شود؟

سنجش تراکم استخوان یا دانسیتومتری استخوان روشی است که با آن می‌توان سفتی و محکمی استخوان‌های بدن را تعیین کرد. رایج‌ترین روش آن DEXA، یعنی جذب‌سنجی دوگانه انرژی اشعه ایکس، است. در این روش، دو منبع اشعه ایکس به سمت استخوان تابانده می‌شود.

هرچه تراکم استخوان بیشتر باشد، اشعه بیشتری جذب و اشعه کمتری از آن عبور می‌کند و این تفاوت به‌کمک کامپیوتر به مقیاس تراکم استخوان تبدیل می‌شود.

دو نوع دستگاه وجود دارد: اسکنرهای مرکزی که تراکم ستون مهره و لگن را بررسی می‌کنند، و اسکنرهای محیطی که استخوان‌های مچ دست، مچ پا و انگشتان را می‌سنجند. کل تست حدود 10 تا 20 دقیقه طول می‌کشد و نیاز به آمادگی خاصی ندارد.

این تست بیشتر در افرادی که در معرض خطر پوکی استخوان هستند توصیه می‌شود، از جمله افرادی با سابقه شکستگی بعد از ضربه خفیف، قوز کمر، مصرف طولانی‌مدت کورتون، یائسگی زودرس، آمنوره طولانی، بیماری‌های همراه پوکی استخوان، سابقه خانوادگی شکستگی لگن، یا BMI کمتر از 19.

نتیجه دانسیتومتری به‌صورت دو عدد T-score و Z-score گزارش می‌شود. T-score بالای منفی 1 طبیعی، بین منفی 1 تا منفی 2.5 نشانه استئوپنی، و زیر منفی 2.5 نشانه پوکی استخوان است.

---

DEXA که مخفف عبارت Dual Energy X-ray Absorptiometry است روشی است که از اشعه ایکس برای سنجش تراکم استخوان استفاده میکند. در این روش از دو منبع، اشعه ایکس به سمت استخوانی که قصد سنجش تراکم آن را دارند فرستاده میشود.

مقداری از اشعه توسط استخوان جذب شده و مقداری از آن از استخوان عبور کرده و از سمت دیگر بدن خارج میشود. مقدار هر کدام از این دو اشعه بعد از خروج از بدن توسط یک گیرنده اندازه گیری میشود.

هرچه تراکم استخوانی بیشتر باشد ( به این معنی که خلل و فرج و فضاهای خای ریز داخل استخوان کمتر باشند) مقدار بیشتری از اشعه ایکس را جذب کرده و اجازه عبور اشعه کمتری را میدهد و مقدار اشعه کمتری به گیرنده میرسد.

اشعه دریافتی به توسط گیرنده یا دتکتور Detector به یک کامپیوتر رفته و در آنجا مقیاس مقدار اشعه به مقیاس میزان تراکم استخوان تبدیل میشود. استفاده از دو منبع اشعه ایکس به منظور دقیقتر کردن اندازه گیری است.

دانسیتومتری یا سنجش تراکم استخوان چگونه انجام میشود

دو نوع دستگاه اسکن برای سنجش تراکم استخوان وجود دارد. اسکنر های مرکزی و اسکنر های محیطی. در دستگاه های اسکنر مرکزی تراکم استخوان های مرکز بدن یعنی ستون مهره و لگن بررسی شده و در دستگاه های اسکنر محیطی تراکم استخوان های محیطی تر مانند مچ دست، مچ پا و انگشتان بررسی میشود.

در اسکنر های مرکزی ابتدا بیمار بر روی تخت دستگاه به پشت دراز میکشد. از او خواسته میشود که در حین انجام تست بیحرکت باشد. سپس دتکتور یا اسکنر Scanner دستگاه بر روی قسمتی از بدن که قصد اندازه گیری تراکم استخوان آن را دارند قرار گرفته و یک منبع اشعه ایکس پرتو را به سمت استخوان هدف میتاباند.

این استخوان معمولا ستون مهره یا مفصل ران در ناحیه لگن است. این استخوان ها محل هایی هستند که بیش از بقیه استخوان ها بر اثر پوکی استخوان دچار شکستگی میشوند.

اسکن یا سنجش تراکم استخوان حدود ۲۰-۱۰ دقیقه به طول مینجامد. اسکنر های محیطی کوچکتر و سبکتر بوده و استفاده از آنها راحت تر است. برای انجام تست سنجش تراکم استخوان نیاز به آمادگی خاصی وجود ندارد.

سنجش تراکم استخوان چه کاربردی دارد

از این روش تصویربرداری بیشتر در کسانی استفاده میشود که در معرض خطر ابتلا به استئوپروز یا پوکی استخوان هستند. پوکی استخوان در ابتدا هیچ علامتی ندارد ولی میتواند موجب افزایش احتمال خطر شکستگی استخوان شود.

پس در شرایط زیر توصیه میشود که از تست دانسیتومتری استخوان یا سنجش تراکم استخوان استفاده شود

• بروز شکستگی بعد از یک ضربه خفیف
• ایجاد قوز در کمر که معمولا به علت شکستگی های مکرر مهره ها ایجاد میشود
• مصرف کورتون به مدت طولانی ( مصرف این دارو موجب پوکی استخوان میشود)
• بروز یائسگی زودرس در سنین کمتر از ۴۵ سال
• آمنوره یا قطع پریود های قاعدگی قبل از یائسگی به مدت بیش از یکسال
• وجود بیماری های همراه با پوکی استخوان مانند روماتیسم مفصلی و یا بیماری سلیاک
• سابقه وجود شکستگی لگن در خانواده مادری
• کم بودن شدید وزن بصورتی که BMI کمتر از ۱۹ باشد

تفسیر نتیجه دانسیتومتری (T-score و Z-score)

نتیجه دانسیتومتری معمولاً به‌صورت دو عدد گزارش می‌شود: T-score و Z-score.

T-score مقایسه تراکم استخوان بیمار با یک فرد جوان و سالم هم‌جنس است. طبق معیار سازمان جهانی بهداشت، T-score منفی 2.5 یا کمتر معیار تشخیص پوکی استخوان است. بین منفی 1 تا منفی 2.5 استئوپنی، یعنی کاهش خفیف تراکم استخوان، و بالای منفی 1 طبیعی محسوب می‌شود.

طبق همین معیار، تشخیص رسمی پوکی استخوان باید بر اساس T-score ستون فقرات کمری، کل لگن یا گردن استخوان ران باشد، نه لزوماً اسکنرهای محیطی مچ دست یا پاشنه.

Z-score مقایسه تراکم استخوان بیمار با افراد هم‌سن، هم‌جنس و هم‌نژاد خودش است. بیشتر برای زنان قبل از یائسگی و مردان زیر پنجاه سال کاربرد دارد. Z-score پایین‌تر از منفی 2 می‌تواند نشانه کاهش تراکم استخوان به علتی غیر از افزایش سن باشد و نیازمند بررسی بیشتر است.

منابع:

• T and Z scores in osteoporosis – PubMed
• Bone mineral density: testing for osteoporosis – PubMed
• Diagnosis and management of osteoporosis – PubMed