تمرینات کششی و تقویتی آرنج بخش اصلی درمان بسیاری از آسیب‌ها و بیماری‌های این مفصل هستند. آرنج بعد از شکستگی، جراحی یا هر دوره‌ی بی‌حرکتی مثل گچ‌گیری به‌سرعت سفت میشود. هدف این تمرین‌ها اول بازگرداندن دامنه‌ی حرکتی و بعد بازگرداندن قدرت عضلانی است.
تمرین‌های آرنج دو دسته‌اند. دسته‌ی اول تمرین‌های کششی هستند که خم و راست شدن آرنج و چرخش ساعد را هدف می‌گیرند. دسته‌ی دوم تمرین‌های تقویتی هستند که قدرت عضلات بازو و ساعد را بازمی‌گردانند. ترتیب معمول این است که ابتدا تمرین‌های کششی شروع میشوند و وقتی دامنه‌ی حرکتی آرنج و مچ دست بهتر شد، تمرین‌های تقویتی هم به برنامه اضافه میشوند.
زمان شروع تمرین را پزشک معالج تعیین می‌کند و به نوع آسیب و پایداری شکستگی بستگی دارد. هر حرکت باید در محدوده‌ای انجام شود که درد شدید ایجاد نکند. کشش و درد مختصر در انتهای حرکت طبیعی است ولی درد تیز و ماندگار نشانه‌ی زیاده‌روی است. انجام نادرست یا بیش از حد این تمرین‌ها می‌تواند به بافت در حال بهبود آسیب بزند.
اگر با وجود تمرین منظم آرنج سفت بماند، برنامه‌ی توان‌بخشی فشرده‌تر میشود و در موارد مقاوم جراحی آزادسازی مفصل مطرح میشود. حتی در آن حالت هم نتیجه‌ی نهایی بیشتر به تمرین بعد از جراحی وابسته است تا به خود عمل. اجرای منظم برنامه‌ی تمرینی شانس بازگشت عملکرد کامل آرنج را به‌طور قابل توجهی بالا می‌برد.
بطور مثال بعد از شکستگی بازو اگر درمان بصورت گچ گیری باشد یا به توسط عمل جراحی انجام شده باشد بعد از جوش خوردن شکستگی، آرنج دچار محدودیت حرکت میشود.
برای پیشگیری از ایجاد این محدودیت حرکتی و یا وقتی این محدودیت بوجود آمد برای درمان آن نیاز به انجام حرکات کششی و تقویتی آرنج وجود دارد. در در رفتگی آرنج یا شکستگی های مفصل آرنج خطر محدودیت حرکتی آرنج وجود داشته و بدون انجام نرمش های کششی و تقویتی درمان ناقص است.
در زیر تمرینات و ورزش های آرنج و ساعد به تفصیل مورد بحث قرار گرفته است. این ورزش ها دو دسته اند. دسته اول ورزش های کششی و دسته دوم ورزش های تقویتی است. معمولا ابتدا ورزش های کششی را انجام داده و وقتی دامنه حرکتی مچ دست بهتر شد ورزش های تقویتی را هم به آنها اضافه میکنیم.
چه زمانی تمرینات آرنج لازم است و از کی باید شروع شوند
/تمرین‌های آرنج فقط برای ورزشکارها نیست. هر بیماری که آرنجش بعد از شکستگی، جراحی، دررفتگی یا التهاب تاندون دچار محدودیت حرکت شده باشد به این برنامه نیاز دارد. هدف اول رسیدن به دامنه‌ی حرکتی کاربردی برای کارهای روزمره است و هدف بعدی بازگرداندن قدرت عضلات.
در یک مطالعه بر روی 33 فرد سالم حرکت آرنج حین کارهای روزمره اندازه‌گیری شد و مشخص شد بیشتر این کارها با 100 درجه خم شدن آرنج، یعنی محدوده‌ی 30 تا 130 درجه، و 100 درجه چرخش ساعد انجام میشوند.
همین عدد هدف واقع‌بینانه‌ی برنامه‌ی تمرینی را مشخص می‌کند. بیمار برای زندگی مستقل لازم نیست دامنه‌ی حرکتی کامل داشته باشد.
محدودیت حرکت بعد از شکستگی آرنج در بزرگسالان شایع‌تر و درمان آن سخت‌تر است. در شکستگی آرنج در کودکان مفصل معمولا سریع‌تر دامنه‌ی حرکتی خود را بازمی‌یابد. آشنایی با آناتومی مفصل آرنج هم کمک می‌کند بیمار بفهمد هر تمرین کدام بخش مفصل را هدف گرفته است.
تمرینات و ورزش های کششی آرنج
نرمش های کشش آرنج شامل حرکات زیر هستند
چرخش ساعد
ابتدا آرنج را 90 درجه خم میکنیم و آنرا در کنار تنه خود قرار میدهیم و تا آخر نرمش در همین حالت نگه می‌داریم. سپس ساعد را به سمت خارج می‌چرخانیم بطوریکه کف درست به سمت سقف اطاق باشد و پشت دست به سمت کف اطاق مثل اینکه می‌خواهیم چیزی را در کف دست خود قرار دهیم.
این حالت را برای 10-5 ثانیه حفظ میکنیم. سپس در حالیکه آرنج همچنان 90 درجه خم است ساعد را به داخل می‌چرخانیم بطوریکه کف دست ما به طرف کف زمین قرار گیرد و پشت دست ما به طرف سقف باشد.
این حالت را هم 10-5 ثانیه حفظ میکنیم. هر حرکت را در سه ست ده تایی انجام میدهیم. اگر نمی‌توانیم چرخش دست در دو جهت را به طور کامل انجام دهیم اشکالی ندارد. تا آنجا که قدرت داریم و می‌توانیم این چرخش را انجام میدهیم.
باید تا جایی ساعد را در هر دو جهت بچرخانیم در انتهای حرکت درد مختصری در آرنج یا مچ دست احساس شود و در تمام 10-5 ثانیه‌ای که دست را در این حالت نگه داشته‌ایم باید این در احساس شود.
خم و راست کردن آرنج
سر پا ایستاده و آرنج را تا جاییکه می‌توانیم خم میکنیم بطوریکه دست ما تا حد ممکن به شانه نزدیک شود و سپس دوباره و به آرامی دست را به پایین میآوریم تا آرنج کاملا به حالت صاف و کشیده درآید. حرکات را در سه ست ده تایی انجام میدهیم.
خم و راست کردن آرنج با فشار
سر پا ایستاده و یا در حالت نشسته، ابتدا با دست ساله مچ دست طرف مشکل دار را می‌گیریم. سپس با فشار دست سالم آرنج طرف مشکل دار را تا جاییکه می‌توانیم خم میکنیم بطوریکه دست ما تا حد ممکن به شانه نزدیک شود. این حالت را 10-5 ثانیه حفظ کرده و سپس دوباره و به آرامی دست را به پایین میآوریم تا آرنج کاملا به حالت صاف و کشیده درآید.
وقتی که آرنج کاملا در حالت کشیده قرار گرفت با دست سالم خود مچ دست طرف مشکل دار را باز هم می‌کشیم به طوریکه با فشار کمک کند تا آرنج به حالت صاف و کشیده درآید.
این حالت کشش را هم 10-5 ثانیه حفظ میکنیم. حرکات را در جهت خم کردن و باز کردن هر بار ده مرتبه انجام میدهیم. دقت کنیم که هم خم کردن و هم راست کردن آرنج را باید تا جایی انجام دهیم که درد مختصری در آرنج احساس شود.
تمرینات و نرمش های تقویتی آرنج
اصول انجام ورزش های تقویتی عبارتند از
چرخش ساعد
ابتدا آرنج را 90 درجه خم میکنیم و آنرا در کنار تنه خود قرار میدهیم و تا آخر نرمش در همین حالت نگه می‌داریم. سپس یک وزنه را با دست گرفته و ساعد را تا آنجا که می‌توانیم به سمت خارج می‌چرخانیم بطوریکه کف دست ما به طرف سقف باشد و سپس ساعد را تا آنجا که می‌توانیم به طرف داخل می‌چرخانیم بطوریکه کف دست ما به طرف کف اطاق باشد. این حرکات را در سه ست ده تایی انجام میدهیم.
خم و راست کردن آرنج
سر پا ایستاده و یک وزنه را با دست می‌گیریم. سپس آرنج را تا جایی که می‌توانیم خم میکنیم تا وزنه تا حد ممکن به شانه نزدیک شود و سپس دوباره و به آرامی وزنه را به پایین میآوریم تا آرنج کاملاً به حالت صاف و کشیده درآید. حرکات را در سه ست ده تایی انجام میدهیم. وزن وزنه را به تدریج افزایش میدهیم.
راست کردن آرنج
روی یک صندلی که در دو طرف دسته دارد می‌نشینیم با هر دو دست دسته‌های دو طرف صندلی را گرفته و با فشار دادن دسته‌ها به پایین آرنج‌های خود را کاملاً صاف کرده و تنه خود را بالا می‌بریم. پنج ثانیه در همین حال باقی مانده و سپس به آرامی پایین می‌آییم. این حرکت را ده مرتبه تکرار میکنیم.
درمان خشکی آرنج بعد از شکستگی یا جراحی
گاهی با وجود تمرین منظم، آرنج سفت می‌ماند و دامنه‌ی حرکتی کامل برنمی‌گردد. در این حالت برنامه‌ی توان‌بخشی فشرده‌تر میشود و در موارد مقاوم جراحی آزادسازی مفصل مطرح میشود. تمرین بعد از این جراحی به‌اندازه‌ی خود عمل در نتیجه‌ی نهایی نقش دارد.
در یک بررسی مطالعات قبلی درباره‌ی توان‌بخشی بعد از آزادسازی جراحی آرنج خشک از میان 266 مقاله 63 مطالعه بررسی شد و نظر 97 جراح آرنج هم جمع‌آوری شد. در آن نظرسنجی 42 درصد جراحان فیزیوتراپی 3 جلسه در هفته و 30 درصد 2 جلسه در هفته را توصیه کرده بودند. حدود 55 درصد هم بعد از این جراحی اصلا از آتل استفاده نمی‌کردند.
نتیجه‌ی یک برنامه‌ی توان‌بخشی درست می‌تواند حتی در آرنج‌های بسیار سفت هم چشمگیر باشد.
در یک گزارش موردی از درمان غیرجراحی خشکی آرنج بعد از شکستگی انتهای استخوان بازو دامنه‌ی خم شدن آرنج یک بیمار 25 ساله در ابتدا فقط 20 تا 40 درجه بود و بعد از 8 هفته برنامه‌ی درمانی به 20 تا 90 درجه رسید. این نتیجه مربوط به یک بیمار است و نمی‌شود آن را به همه‌ی بیماران تعمیم داد.
در تنیس البو هم تمرین در درازمدت نتیجه‌ی بهتری از تزریق دارد.
در یک مطالعه بر روی 198 بیمار مبتلا به تنیس البو تزریق کورتون در 6 هفته‌ی اول بهتر عمل کرد، ولی بعد از آن 47 نفر از 65 بیمار بهبودیافته دوباره دچار عود شدند. در 52 هفته گروه فیزیوتراپی نتیجه‌ی بهتری از گروه تزریق داشت.
سوالات متداول
منابع:
- Early mobilisation for elbow fractures in adults – Cochrane Database of Systematic Reviews
- Rehabilitation after surgical release of the stiff elbow: A literature review – Journal of Orthopaedics
- Non-surgical Management of Post-traumatic Elbow Stiffness Following a Distal Humerus Fracture: A Case Report – Cureus
- A biomechanical study of normal functional elbow motion – Journal of Bone and Joint Surgery
- Mobilisation with movement and exercise, corticosteroid injection, or wait and see for tennis elbow: randomised trial – BMJ
نویسنده: دکتر مهرداد منصوری، متخصص ارتوپدی، جراح استخوان و مفاصل
مطالب این مقاله صرفا جنبه‌ی اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین معاینه، تشخیص و توصیه‌ی پزشک معالج نیست.
دیدگاه‌ها