سندروم مارفان یک بیماری ژنتیکی بافت همبند بدن است که در اثر اختلال در ژن فیبریلین ایجاد میشود و قلب، چشم، پوست و سیستم اسکلتی را درگیر میکند. این بیماری میتواند ارثی باشد یا در اثر یک جهش ژنتیکی تازه در فرزندی از خانواده‌ای بدون سابقه بیماری ایجاد شود.
علائم شاخص این بیماری قد بلند، انگشتان و اندام‌های کشیده، مفاصل بیش از حد منعطف، نزدیک بینی، کف پای صاف و اسکولیوز است. خطرناکترین عارضه آن، اتساع و در نهایت پاره شدن آئورت است که میتواند به مرگ ناگهانی منجر شود، به همین دلیل پیگیری قلبی این بیماران اهمیت زیادی دارد.
تشخیص سندروم مارفان بر اساس معیارهای گنت و یافته‌های بالینی مثل آنوریسم آئورت و جابجایی عدسی چشم انجام میشود و در صورت لزوم آزمایش ژنتیکی ژن FBN1 هم کمک کننده است. درمان اصلی، مصرف بتابلاکر برای کاهش عوارض قلبی و پیگیری منظم با اکوکاردیوگرافی است. در موارد شدید ممکن است جراحی پیشگیرانه آئورت یا جراحی اسکولیوز هم لازم شود.
علت سندروم مارفان چیست
سندروم مارفان از هر 5000 تولد در یک نفر وجود دارد. این بیماری در اثر اختلال در ژنی که بر روی کروموزم 15 قرار دارد، به نام Fibrillin-1 ایجاد میشود.
این ژن در تولید پروتئین خاصی بنام فیبریلین در بافت همبند بدن نقش مهمی دارد. اختلال در تولید این پروتئین موجب ضعیف شدن بافت همبند میشود و این ضعف بیشتر خود را در سیستم اسکلتال، قلبی عروقی، چشم و پوست نشان میدهد.
در 75 درصد موارد سندروم مارفان انتقال فامیلی دارد. در این موارد وقتی یکی از والدین به این بیماری دچار میشود 50 درصد احتمال انتقال آن به فرزندش وجود دارد یعنی نیمی از فرزندان وی به این بیماری دچار میشوند.
در 25 درصد دیگر هیچکدام از والدین به این بیماری مبتلا نبوده اند ولی در اثر یک جهش ژنتیکی این بیماری در فرزند آنها ایجاد میشود. این بچه ها هم وقتی بزرگ شوند بیماری را به نیمی از فزرندان خود منتقل خواهند کرد.
علائم سندروم مارفان چیست
مهمترین علائم این بیماری عبارتند از
- آنها اغلب (ولی نه همیشه) بسیار بلند قد تر از همسالان خود هستند. بدنی لاغر و کشیده با دست ها و پاهای دراز دارند. انگشتان دست و پای آنها لاغر و کشیده اند. بلند بودن انگشتان را آراکنوداکتیلی Arachnodactyly یا انگشتان شبیه عنکبوت مینامند
- مفاصل آنها شل و بسیار قابل انعطاف هستند
- دچار نزدیک بینی و دیگر اختلالات چشمی هستند
- صورتی باریک و کشیده، چشمان گود، فک کوچک، سقف دهان با قوس زیاد و دندان های نامنظم دارند.
- جلوی قفسه سینه آنها به داخل یا بیرون برآمده میشود
- کف پای صاف دارند
- دچار اسکولیوز یا انحراف جانبی ستون مهره هستند
- مشکلاتی در یادگیری دارند
پزشک در معاینه خود ممکن است مشکلات زیر را هم در بیمار پیدا کند
- آنوریسم یا گشاد شدن و اتساع آئورت
- کلاپس یا خوابیدن رگ روی خود
- مشکلات دریچه ای قلب
- مشکلاتی در عدسی چشم و یا کنده شدن شبکیه و اختلالات بینایی
البته هر کسی که این مشخصات را دارد لزوما دچار سندروم مارفان نیست. همه کسانی که ژن این بیماری را دارند علائم بیماری را با یک شدت از خود نشان نمیدهند.
علائم بیماری در بعضی ها شدیدتر و در بعضی دیگر خفیف تر است. در بعضی افراد علائم بیماری خود را در کودکی نشان میدهد و در بعضی دیگر ممکن است تا آخر عمر هم نفهمند به این بیماری مبتلا هستند و این میتواند خطرناک باشد.
این بیماری در صورت وجود باید در سال های اولیه عمر تشخیص داده شود چون در صورت عدم کنترل ممکن است عوارض مهمی برای فرد ایجاد کند.
تشخیص سندروم مارفان
سندروم مارفان یکی از بیماری‌های ژنتیکی نادر دوران کودکی است که تشخیص زودهنگام آن اهمیت زیادی دارد و در مشکلات ارتوپدی کودکان بررسی میشود. تشخیص با معیارهای بازنگری‌شده‌ی گنت انجام میشود که وزن بیشتری به تظاهرات قلبی عروقی بیماری میدهد. دو یافته اصلی این معیارها آنوریسم ریشه آئورت و جابجا شدن عدسی چشم است و در نبود سابقه فامیلی، وجود همین دو یافته با هم برای تشخیص قطعی کافی است.
طبق یک مطالعه در Application of Clinical Genetics، نسخه قدیمی تر معیار گنت که در سال 1996 معرفی شده بود فقط 32 تا 53 درصد از بیمارانی را تایید میکرد که با روش قدیمی تر برلین (1988) تشخیص گرفته بودند. در افرادی که جهش ژن FBN1 داشتند، معیار قدیم در 90 درصد و معیار بازنگری شده در 92 درصد موارد تشخیص درست را نشان داد.
در نبود آنوریسم آئورت یا جابجایی عدسی چشم، تشخیص به جهش واقعی ژن FBN1 یا ترکیبی از تظاهرات سیستمیک بر اساس یک سیستم امتیازدهی تازه نیاز دارد. آزمایش ژنتیکی FBN1 اجباری نیست ولی وزن بیشتری در تشخیص دارد و با پیشرفت روش‌های مولکولی، امروز در بیش از 95 درصد بیماران امکان تایید تشخیص وجود دارد.
طبق یک مطالعه در European Journal of Human Genetics، همین معیارها در 86 درصد موارد تشخیص سندروم مارفان را قطعا تایید یا رد میکنند، هرچند در کودکان چون بعضی ویژگی‌ها با افزایش سن نمایان میشوند باید با احتیاط بیشتری به کار روند.
مهمترین و شاید خطرناکترین عارضه این بیماری پاره شدن آئورت در اثر اتساع شدید آن است که موجب مرگ ناگهانی فرد میشود. مشکل دیگر نارسایی دریچه های قلب است که میتواند موجب افزایش فشار به قلب و بدنبال آن نارسا شدن خود قلب شود.
درمان سندروم مارفان
درمان اصلی دارویی سندروم مارفان بتابلاکر است. طبق یک مطالعه در European Journal of Human Genetics، مداخله پیشگیرانه دارویی مثل بتابلاکر همراه با جراحی، عوارض قلبی عروقی این بیماران را کاهش میدهد.
پیگیری منظم با اکوکاردیوگرافی برای رصد اندازه آئورت ضروری است و در صورت رسیدن قطر آئورت به حد خطرناک، جراحی پیشگیرانه تعویض ریشه آئورت پیش از پاره شدن انجام میشود.
این بیماران باید بخصوص در دوران نوجوانی تحت نظر متخصص قلب و چشم پزشک و ارتوپد باشند. اسکولیوز ان بیماران در صورت شدید بودن نیاز به درمان با بریس و یا عمل جراحی دارد.
بیماران مبتلا به سندروم مارفان باید قبل از هر جراحی در ناهیه دهان و دندان آنتی بیوتیک مصرف کند تا خطر آندوکاردیت یا عفونت دریچه ای قلب کاهش پیدا کند.
سندروم مارفان از نظر نیاز به پیگیری چندتخصصی و ماهیت ژنتیکی، شباهت‌هایی به آکندروپلازی هم دارد که یکی دیگر از بیماری‌های ژنتیکی اسکلتی نادر در کودکان است.
سوالات متداول
منابع:
- The revised Ghent nosology for the Marfan syndrome – Journal of Medical Genetics
- Perspectives on the revised Ghent criteria for the diagnosis of Marfan syndrome – Application of Clinical Genetics
- Marfan syndrome: clinical diagnosis and management – European Journal of Human Genetics
نویسنده: دکتر مهرداد منصوری، متخصص ارتوپدی، جراح استخوان و مفاصل
مطالب این مقاله صرفا جنبه‌ی اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین معاینه، تشخیص و توصیه‌ی پزشک معالج نیست.
دیدگاه‌ها