شکستگی متاتارس (استخوان کف پا): علت، علائم و درمان کامل

شکستگی متاتارس یا استخوان‌های کف پا یکی از آسیب‌های شایع و دردناک این ناحیه است که معمولا در اثر ضربه مستقیم، پیچش ناگهانی پا یا فشار مکرر ناشی از ورزش ایجاد می‌شود. علائم شایع آن درد، تورم، کبودی و دشواری در راه رفتن یا وزن گذاشتن روی پا است.

یکی از انواع خاص این شکستگی، شکستگی جونز است که در قاعده متاتارس پنجم رخ می‌دهد و به دلیل جریان خون محدودتر، سرعت بهبودی کندتری دارد. تشخیص با معاینه بالینی و تصویربرداری رادیوگرافی انجام می‌شود و درمان بسته به نوع و شدت شکستگی از گچ گیری ساده تا جراحی و ثابت سازی با پیچ یا پلاک متفاوت است.

رعایت نکات پیشگیرانه مانند انتخاب کفش مناسب، اجتناب از افزایش ناگهانی فعالیت ورزشی و توجه به علائم اولیه درد می‌تواند از این نوع شکستگی جلوگیری کند. پیگیری منظم با پزشک هم به بهبود صحیح و پیشگیری از عوارض بلندمدت کمک می‌کند.

---

کف پا که شامل چندین استخوان کوچک و پیچیده است نقش مهمی در تعادل، حرکت و تحمل وزن بدن ایفا می‌کند. بنابراین شکستگی در این منطقه می‌تواند عملکرد روزانه را مختل کرده و لازم است تا سریع و درست درمان شود.

برای آشنایی با سایر آسیب ها و مقالات مربوط به این ناحیه میتوانید به صفحه کف پا در سایت ایران ارتوپد مراجعه کنید.

آناتومی کاربردی کف پا

جلوترین استخوان های پا آنهایی هستند که در انگشتان پا قرار دارند. هر انگشت پا سه استخوان دارد که به آنها Phalanx میگویند، بجز انگشت شست که از دو Phalanx تشکیل شده است.

شکستگی همین استخوان های انگشتان پا را شکستگی انگشت پا میگویند که علت و درمانش تفاوت هایی با شکستگی متاتارس دارد.

در پشت سر این استخوان ها، استخوان های دیگری وجود دارند که کف پا را تشکیل میدهند. این استخوان ها را Metatars میگویند. برای هر انگشت در کف پا یک متاتارس وجود دارد. متاتارس ها کلفت تر و بلندتر از فالانکس ها هستند.

کف پا از 5 استخوان به شکل مداد تشکیل شده که درست پشت سر انگشتان پا قرار گرفته اند. این استخوان ها بترتیب در کنار یکدیگر قرار گرفته در جلو با استخوان های انگشتان پا و در عقب با استخوان های زیر مچ پا مفصل میشوند.

آسیب شناسی

در هنگام بعضی فعالیت ها مانند وقتی که فرد در حال جهیدن به زمین میرسد یا وقتی که مچ پا را میچرخاند به این استخوان ها نیروهای زیادی وارد میشود.

وقتی این نیروها از حد تحمل استخوان بیشتر باشند شکستگی ایجاد میشود. در بین متاتارس ها پنجمین آنها بیش از بقیه دچار شکستگی میشود و بعد از آن شکستگی در متاتارس های اول و دوم شایعتر از سوم و چهارم است.

بسیاری از شکستگی های متاتارس همراه با شکستگی ها یا پیچ خوردگی های مچ پا یا اندام تحتانی همراهند. شکستگی های متاتارس از لحاظ محل، شدت و بسیاری مشخصه های دیگر با یکدیگر متفاوتند.

گاهی این آسیب همراه با آسیب به مفاصل بین متاتارس و تارس است که به آن آسیب لیسفرانک گفته میشود و شدت و نحوه درمانش متفاوت است.

علت بروز شکستگی کف پا

شکستگی کف پا معمولا در اثر ترکیبی از عوامل مکانیکی و شرایط محیطی است که نتیجه آن فشار بیش از حد یا ضربه مستقیم به پا است. یکی از شایعترین علل این شکستگی‌ها آسیب های ورزشی است. ورزش‌هایی مانند فوتبال، بسکتبال و دویدن که شامل حرکات ناگهانی و تغییر جهت سریع می‌شوند می‌توانند باعث فشار زیاد به استخوان‌های کف پا شوند و در نتیجه موجب شکستگی متاتارس یا سایر استخوان‌های کف پا شوند

طبق یک مطالعه جمعیتی بزرگ، بروز شکستگی های ناحیه پیش پا که شامل متاتارس ها و انگشتان میشود سالانه حدود 124 مورد در هر صد هزار نفر است که آن را از شایع ترین آسیب های کف پا میکند.

تکنیک نامناسب ورزش یا تغییر سطح زمینی که ورزش در آن انجام میشود هم ممکن است از دیگر عوامل ایجاد این شکستگی باشند.

یکی از انواع شکستگی های کف پا شکستگی های استرسی در متاتارس ها است. این شکستگی ها خود را بصورت ترک های ریزی در استخوان نشان میدهند و معمولاً به علت افزایش ناگهانی شدت یا مدت راه رفتن و دویدن بخصوص حین تمرینات سخت ورزشی و نظامی ایجاد میشوند.

این نوع شکستگی استرسی متاتارس با شکستگی استرسی کف پا هم پوشانی دارد که در مقاله جداگانه ای بررسی شده است.

گاهی اوقات خط شکستگی کف پا بصورت کامل است و استخوان به دو قسمت تبدیل میشود. این قطعات ممکن است نسبت به یکدیگر بدون جابجایی بوده یا ممکن است کاملا جابجا شوند. این شکستگی ها معمولاً بدنبال افتادن اجسام سنگین روی پا یا به دنبال پیچ خوردن کف پا بوجود میایند.

گاهی اوقات بدنبال پیچ خوردن مچ و کف پا تاندونی که به قسمت پشتی متاتارس پنجم ( خارجی ترین متاتارس) متصل است تحت کشش ناگهانی قرار گرفته و موجب میشود تکه بزرگی از استخوان که به این تاندون متصل است از بقیه تنه متاتارس کنده و جدا شود.

یکی از موقعیت هایی که میتواند موجب شکستگی متاتارس شود پیچش شدید مچ پا به داخل و در وضعیتی است که نیروهای وزن به پنج پا وارد میشوند.

شکستگی جونز

یکی از انواع خاص و پرتکرار شکستگی متاتارس، شکستگی جونز (Jones fracture) است که در قاعده استخوان متاتارس پنجم، یعنی سمت بیرونی کف پا، رخ میدهد.

این ناحیه به دلیل جریان خون محدودتر نسبت به سایر قسمت های متاتارس، سرعت جوش خوردن کندتر و خطر جوش نخوردن بالاتری دارد. طبق بسیاری از موارد شکستگی جونز، بخصوص در ورزشکاران، برای کاهش خطر جوش نخوردن نیاز به درمان جراحی زودهنگام دارند، برخلاف بسیاری از شکستگی های دیگر متاتارس که با بیحرکتی ساده بهبود میابند.

طبق یک بررسی در نشریه Deutsches Ärzteblatt International، بروز سالانه شکستگی متاتارس حدود 6.7 مورد در هر صد هزار نفر است و حدود 30 درصد این شکستگی ها قاعده متاتارس پنجم را درگیر میکنند. پزشکان برای طبقه بندی دقیق تر این ناحیه از یک رده بندی سه گانه استفاده میکنند که محل دقیق شکستگی را مشخص میکند.

جزئیات بیشتر این دسته بندی و روش های درمانی آن در سایر بررسی های تخصصی ارتوپدی هم مورد بررسی قرار گرفته است.

شکستگی جونز با شکستگی کندگی توبروزیته قاعده متاتارس پنجم فرق دارد. طبق یک راهنمای بالینی در American Family Physician، شکستگی کندگی ساده معمولا با بانداژ فشاری و دو هفته استفاده از بوت درمان میشود، در حالی که شکستگی جونز به دستکم شش تا هشت هفته بیحرکتی کامل بدون وزن گذاری نیاز دارد و جوش خوردن کامل آن تا ده تا دوازده هفته طول میکشد.

علت دیگر شکستگی متاتارس فرود نامناسب بخصوص روی یک سطح ناهموار است یعنی وقتی که فرد بعد از پریدن در حال فرود آمدن روی زمین است. ضربه مستقیم مثل افتادن یک شی سنگین هم میتواند موجب شکسته شدن متاتارس شود.

عوامل دیگری مانند سقوط از ارتفاع، تصادفات رانندگی و ضربات مستقیم به پا از جمله مواردی هستند که ممکن است منجر به شکستگی کف پا شوند. در این موارد نیروی وارد شده به پا بسیار زیاد است و ممکن است چندین استخوان در کف پا بطور همزمان دچار شکستگی شوند.

عوامل فیزیولوژیکی نیز نقش مهمی در افزایش خطر شکستگی کف پا دارند. افراد مسن‌تر که استخوان‌های آن‌ها به دلیل پوکی استخوان شکننده‌تر شده‌اند بیشتر در معرض خطر شکستگی هستند. همچنین افراد با مشکلات ارتوپدی یا ناهنجاری‌های پا ممکن است بیشتر مستعد به شکستگی کف پا باشند.

عوامل محیطی هم می‌توانند در ایجاد این شکستگی تاثیرگذار باشند. زمین‌های ناهموار، پوشیدن کفش‌های نامناسب که حمایت کافی از کف پا نکنند و یا حتی شرایط آب و هوایی می‌توانند خطر شکستگی کف پا را بیشتر کنند.

پوشیدن کفش‌های بلند و نامناسب در فعالیت‌های روزانه می‌تواند فشار اضافی بر استخوان‌های کف پا وارد کند و منجر به آسیب‌های مختلفی از جمله شکستگی متاتارس شود.

در نهایت عدم توجه به پیشگیری و ایمنی در فعالیت‌های روزانه و ورزشی می‌تواند عامل مهمی در بروز شکستگی کف پا باشد. استفاده از تجهیزات حفاظتی مناسب، گرم کردن قبل از ورزش و رعایت تکنیک‌های صحیح ورزشی می‌تواند موجب کم شدن خطر این نوع شکستگی‌ها شود.

علائم شکستگی متاتارس

یکی از اولین علائم شکستگی کف پا درد شدید و ناگهانی در ناحیه آسیب دیده است. این درد معمولا بعد از ضربه به پا شروع می‌شود و ممکن است بتدریج شدیدتر شود. از علائم دیگر شکستگی کف پا درد در موقع حرکت یا ایستادن بر روی پا است.

تورم و کبودی از علائم مهم شکستگی کف پا است. پس از بروز شکستگی، ناحیه آسیب دیده ممکن است به سرعت متورم و کبود شود.

گاهی اوقات تغییر شکل کف پا بدنبال شکستگی مشاهده می‌شود. این تغییر شکل می‌تواند نشان‌دهنده جابجایی شکستگی استخوان کف پا باشد.

کاهش توانایی در حرکت دادن پا و یا احساس بی‌حسی و سوزش از علائم دیگر شکستگی کف پا هستند. بیمار ممکن است نتواند پا را به طور کامل خم یا صاف کند و یا احساس کند که پا بی‌حس شده است. این علائم ممکن است به دلیل آسیب به اعصاب کف پا ایجاد شود.

صدا یا احساس شکستگی در موقع آسیب دیدگی هم از علائم شکستگی کف پا است. فرد ممکن است صدای ترک خوردن استخوان را بشنود که نشان‌دهنده شکستگی متاتارس است. این صدا معمولاً با درد شدیدی همراه است و نیازمند توجه فوری پزشکی است.

در نهایت، افراد مبتلا به شکستگی کف پا ممکن است در هنگام ایستادن یا راه رفتن به طور غیرطبیعی روی پا فشار بیاورند و بد راه بروند. این عدم توانایی در تحمل وزن بدن می‌تواند نشانه‌ای از شکستگی استخوان کف پا باشد.

اقدامات اولیه بعد از شکستگی کف پا

در لحظات اولیه بعد از شکستگی استخوان متاتارس و قبل از رسیدن بیمار به پزشک میتوان اقدامات زیر را انجام داد

• بیمار باید از گذاشتن کف پا بر روی زمین اجتناب کند
• دراز کشیده و پای خود را بالا نگه میدارد
• با استفاده از کیسه حاوی خرده های یخ محل ضربه را سرد میکند
• با یک باند کشی محل درد و تورم را میبندد
• برای کاهش موقت در میتوان از استامینوفن یا یک داروی ضد التهاب مانند ناپروکسن استفاده کرد

درمان شکستگی کف پا

درمان شکستگی کف پا بستگی به نوع و شدت شکستگی دارد. اولین قدم در درمان شکستگی کف پا تشخیص دقیق نوع و محل شکستگی است.

هدف اصلی درمان شکستگی متاتارس بازگرداندن راستای طبیعی همه متاتارس ها به یکدیگر است. طبق StatPearls، این کار باعث حفظ قوس های پیش پا و توزیع طبیعی وزن زیر سر متاتارس ها میشود و در غیر این صورت خطر متاتارسالژی بعنوان یک عارضه شایع افزایش میابد.

برای تشخیص، پزشک معمولا از تصویربرداری هایی مانند رادیوگرافی و گاهی سی‌تی‌اسکن استفاده می‌کند تا تصویر دقیقی از استخوان‌های آسیب دیده به دست آورد.

پزشک معالج برای درمان قطعی بیمار اقداماتی را انجام میدهد که بطور خلاصه عبارتند از

♦ در شکستگی متاتارس که بدون جابجایی است، درمان میتوان بصورت گچ گیری کف و مچ پا و ساق باشد و یا ممکن است پزشک معالج از آتل یا اسپلینت برای درمان استفاده کند.

طبق راهنمای بالینی American Family Physician، در شکستگی تنه متاتارس معمولا ابتدا آتل خلفی و پرهیز کامل از وزن گذاری و سپس چهار تا شش هفته گچ یا بوت راه رفتن ساق کوتاه لازم است.

♦ در شکستگی جابجا شده، پزشک معالج بعد از بیحسی یا بیهوش کردن بیمار ابتدا اقدام به جااندازی بسته شکستگی میکند.

اگر جااندازی موفقیت آمیز باشد مرحله بعدی درمان استفاده از گچ گیری برای ممانعت از جابجایی مجدد است. پس از آن پای بیمار حدود 6-4 هفته در گچ باقی میماند تا شکستگی متاتارس جوش بخورد.

♦ اگر پزشک معالج نتواند با جااندازی بسته قطعات شکسته شده را در وضعیت مناسبی قرار دهد ممکن است نیاز به جااندازی باز یعنی عمل جراحی وجود داشته باشد.

در این موارد به توسط عمل جراحی پوست شکافته شده و قطعات شکسته شده در زیر دید مستقیم جراح در موقعیت مناسب در کنار یکدیگر قرار میگیرند و سپس برای ممانعت از جابجایی مجدد از وسایلی مانند پین، پیچ، وایر یا پلاک استفاده میشود. بعد از جراحی معمولا برای محافظت بیشتر پا از یک آتل یا اسپلینت استفاده میشود.

♦ در مدتی که شکستگی متاتارس هنوز جوش نخورده بیمار باید از وزن گذاشتن روی پا اجتناب کند تا قطعات شکسته شده متاتارس حرکت نکرده و فرصت داشته باشند تا به یکدیگر جوش بخورند.

در این مدت بیمار معمولا برای راه رفتن از دو عصای زیر بغل استفاده میکند. بعد از جوش خوردن شکستگی بیمار میتواند بتدرج در عرض چند هفته به فعالیت های قبلی برگردد.

بازگشت به فعالیت های ورزشی مستلزم بازپروری بیشتر و انجام تمریناتی با کمک فیزیوتراپ برای افزایش دامنه حرکات به مفاصل کف و مچ پا و تقویت عضلات ناحیه میباشد.

♦ در صورتیکه شکستگی متاتارس باز باشد بیمار باید هر چه زودتر مورد عمل جراحی قرار گیرد.

در طول دوره بهبود، مدیریت درد و جلوگیری از عفونت نیز از جنبه‌های مهم درمان شکستگی کف پا هستند. پزشک ممکن است داروهای ضد التهاب و مسکن تجویز کنند تا درد و تورم کاهش یابد. همچنین، رعایت نکات بهداشتی و مراقبت از محل شکستگی برای جلوگیری از عفونت‌ها ضروری است.

تغذیه مناسب و مصرف مکمل‌های ویتامین D و کلسیم نیز می‌تواند به بهبود سریع‌تر استخوان‌ها کمک کند. افراد باید از مصرف دخانیات و الکل پرهیز کنند زیرا این مواد می‌توانند فرآیند بهبود استخوان را کند کنند.

در نهایت، پیگیری منظم با پزشک و حضور در جلسات فیزیوتراپی به اطمینان از بهبود صحیح و جلوگیری از عوارض بلندمدت کمک می‌کند. با رعایت دقیق دستورالعمل‌های پزشکی و انجام تمرینات توصیه شده، افراد مبتلا به شکستگی کف پا می‌توانند بهبودی کامل و بازگشت به فعالیت‌های روزانه خود را تجربه کنند.

پیشگیری از شکستگی کف پا

برای پیشگیری از شکستگی کف پا باید به نکات زیادی توجه کرد که در زیر آنها را توضیح میدهیم. یکی از مهم‌ترین آنها استفاده از کفش‌های مناسب است.

کفش‌های با کیفیت که حمایت کافی از قوس کف پا دارند می‌توانند فشار به کف پا را کم کرده و خطر شکستگی استخوان کف پا را به حداقل برسانند. انتخاب کفش‌هایی با کفی‌های مقاوم و مناسب برای نوع فعالیت مورد نظر نقش مهمی در جلوگیری از شکستگی دارد.

در کنار انتخاب کفش مناسب، تقویت عضلات و استخوان‌ها هم می‌تواند به پیشگیری از شکستگی کف پا کمک کند. نرمش های تقویتی مانند ایستادن روی انگشتان پا، استفاده از توپ‌های تمرینی و انجام تمرینات تعادلی می‌تواند قدرت و انعطاف‌پذیری کف پا را بیشتر کند. این اقدامات باعث می‌شوند که پا بهتر بتواند فشارهای ناگهانی را تحمل کند و از آسیب‌های احتمالی جلوگیری شود.

در فعالیت‌های ورزشی رعایت تکنیک‌های صحیح و استفاده از تجهیزات مناسب ضروری است. گرم کردن و کشش قبل از شروع ورزش می‌تواند انعطاف‌پذیری عضلات و رباط‌های پا را بیشتر کرده و خطر آسیب را کم کند. همچنین استفاده از وسایل حفاظتی مثل کفی‌های مناسب داخل کفش می‌تواند از فشار زیاد بر استخوان‌های کف پا جلوگیری کند.

کم کردن وزن بدن از عوامل مهم پیشگیری از شکستگی کف پا است. اضافه وزن می‌تواند فشار اضافی بر روی پاها و بخصوص استخوان‌های کف پا وارد کند و این فشار خطر شکستگی را افزایش می‌دهد. کم کردن وزن از طریق رژیم غذایی متعادل و ورزش منظم می‌تواند به کاهش این فشار کمک کند و سلامت کلی پاها را حفظ نماید.

افرادی که دارای ناهنجاری‌های ساختاری پا یا مشکلاتی مثل پوکی استخوان هستند باید با پزشک خود مشورت کنند و اقدامات لازم برای تقویت استخوان‌ها را انجام دهند. مصرف مکمل‌های ویتامین D و کلسیم می‌تواند به تقویت استخوان‌ها کمک کند و از شکستگی‌های استخوان جلوگیری نماید.

ایجاد محیط‌ها امن در خانه و محل کار نقش مهمی در پیشگیری از شکستگی کف پا دارد و اقداماتی مانند حذف موانع و اشیاء بر روی زمین که ممکن است باعث لغزش یا سقوط شوند و استفاده از کفپوش‌های ضد لغزش و اطمینان از روشنایی مناسب می‌تواند خطر شکستگی را کم کند.

منابع:

• Fifth Metatarsal Jones Fractures: Diagnosis and Treatment – Journal of the American Academy of Orthopaedic Surgeons
• Fifth Metatarsal Fracture – A Systematic Review of the Treatment of Fractures of the Base of the Fifth Metatarsal Bone – Deutsches Ärzteblatt International
• Diagnosis and treatment of proximal fifth metatarsal fracture – Zhongguo Gu Shang
• Metatarsal Fractures – StatPearls
• Diagnosis and Management of Common Foot Fractures – American Family Physician
• Population-based incidence and epidemiology of 5912 foot fractures – Foot and Ankle Surgery