شکستگی لیسفرانک یکی از آسیب‌های نسبتا نادر اما جدی کف پا است که در ناحیه میدفوت، یعنی جایی که استخوانهای متاتارس به استخوانهای تارس متصل میشوند، رخ می‌دهد.
این آسیب معمولا در اثر ضربه مستقیم مثل برخورد جسم سنگین با روی پا یا ضربه غیرمستقیم مثل چرخش ناگهانی پا در حالی که پنجه ثابت مانده ایجاد میشود. ورزشکارانی که در رشته‌های پرش و دویدن فعالیت دارند بیشتر در معرض این آسیب هستند.
علائم شکستگی لیسفرانک شامل درد شدید در میانه پا، تورم، کبودی کف پا و دشواری شدید در وزن‌گذاری روی پا است. گاهی این علائم با یک پیچ‌خوردگی ساده مچ پا اشتباه گرفته میشود، به همین دلیل معاینه دقیق و تصویربرداری مناسب برای رسیدن به تشخیص درست اهمیت زیادی دارد.
تشخیص دیرهنگام یا نادرست شکستگی لیسفرانک میتواند به عوارض بلندمدتی مثل آرتروز زودرس و بدشکلی پا منجر شود. درمان هم بسته به شدت آسیب متفاوت است. آسیب‌های خفیف و بدون جابجایی ممکن است با بی‌حرکتی و عدم وزن‌گذاری بهبود یابند، اما بیشتر موارد به دلیل ناپایداری مفصلی نیاز به جراحی و تثبیت با پیچ یا پلاک دارند.
پیشگیری از این آسیب شامل استفاده از تجهیزات محافظتی مناسب در ورزش و احتیاط در فعالیت‌های پرخطر است. با تشخیص و درمان به‌موقع، بیشتر بیماران می‌توانند دوباره به عملکرد طبیعی پای خود برسند.
نام این بیماری از نام یک جراح فرانسوی یعنی ژاک لیسفرانک گرفته شده است که اولین بار این نوع آسیب را در قرن نوزدهم توصیف کرد.
تشخیص و درمان مناسب شکستگی لیسفرانک برای جلوگیری از عوارض طولانی‌مدت آن مانند درد مزمن و بی‌ثباتی پا بسیار مهم است.
آناتومی لیسفرانک
شکستگی لیسفرانک در ناحیه میانی پا که آنرا میدفوت Midfoot مینامند رخ می‌دهد. میدفوت قسمتی از پا است که بین پاشنه و مچ پا از یک طرف و استخوان های کف پا ( متاتارس ها) از طرف دیگر قرار گرفته است.
در این محل دسته ای از استخوانهای کوچک قرار گرفته اند که آنها را میتوانید در پشت پایتان و درست جلوی مچ پا لمس کنید. استخوان های میدفوت یا تارس در جلو با استخوان های متاتارس مفصل میشوند.
گرچه به این آسیب شکستگی لیسفرانک میگویند ولی در اکثر اوقات ضایعات بصورت شکستگی- دررفتگی Fracture Dislocation است. شکل اصلی ضایعه در این ناحیه جدا شدن متاتارس ها از استخوان های تارس یا میدفوت است.
این جدایی ممکن است به اشکال مختلف ایجاد شود. بعضی از متاتارس ها ممکن است در محل مفصل شدن با استخوان های تارس جابجا شوند ( به این شکل از ضایعات دررفتگی میگویند) و بعضی دیگر از متاتارس ها ممکن است دچار شکستگی شوند.
میدفوت بخشی از آناتومی کلی کف پا است و شامل استخوانهای کوچک متعددی میشود که پایداری قوس پا را حفظ می‌کنند. به همین دلیل آسیب به این ناحیه میتواند عملکرد کل پا را تحت تاثیر قرار دهد.
مکانیسم بروز شکستگی لیسفرانک
شکستگی لیسفرانک زمانی رخ می‌دهد که استخوان‌ها یا لیگامان‌های میدفوت پا تحت فشار یا ضربه شدید قرار بگیرند. این آسیب معمولاً به دو صورت مستقیم و غیرمستقیم رخ می‌دهد که در زیر توضیح میدهم.
ضربه مستقیم
در این حالت نیروی مستقیم و شدیدی به ناحیه میدفوت پا وارد میشود مثل افتادن جسم سنگین روی پا یا برخورد پا با اجسام سفت و محکم در حین تصادفات رانندگی. این نوع آسیب معمولاً باعث شکستگی استخوانهای میدفوت پا همراه با پارگی لیگامان‌های نگهدارنده آنها میشود.
ضربه غیرمستقیم
شکستگی لیسفرانک ممکن است در اثر آسیب غیرمستقیم ایجاد شود. مثلا موقع افتادن از ارتفاع و فرود آمدن بر روی پا یا چرخش ناگهانی پا در فعالیت‌های ورزشی نیروی پیچشی شدیدی به استخوان ها و لیگامان های میدفوت پا وارد میشود که نتیجه آن میتواند شکستگی لیسفرانک باشد.
مکانیسم دیگر ضربه غیر مستقیم، گیر کردن پنجه پا در یک محل و پیچیدن مچ پا است مثلاً موقعی که پنجه پا در گودال کوچکی فرورفته و گیر میکند و فرد به زمین میخورد. در این حال پا پیچ خورده و ضایعه ایجاد میشود.
عوامل مستعدکننده
وجود عوامل مستعدکننده مانند پوکی استخوان یا سابقه آسیب‌های قبلی میتواند احتمال بروز شکستگی لیسفرانک را افزایش دهد.
علائم شکستگی لیسفرانک
مهمترین علائم شکستگی لیسفرانک عبارتند از
درد شدید: یکی از مهمترین علائم شکستگی لیسفرانک درد شدید در ناحیه میدفوت پا است. این درد معمولا بلافاصله بعد از شکستگی بوجود میاید و با ایستادن و راه رفتن و فشار بر روی پا بیشتر میشود.
تورم: بعد از شکستگی بسرعت ورم در ناحیه میدفوت ایجاد میشود. این ورم میتواند همراه با کبودی باشد و ممکن است تمام پا ورم کند.
ناتوانی در ایستادن: افرادی که دچار شکستگی لیسفرانک میشوند معمولاً قادر به ایستادن روی پای آسیب‌دیده نیستند.
تغییر شکل پا: در موارد شدیدتر تغییر شکلی در ناحیه میدفوت پا ایجاد میشود. این تغییر شکل ممکن است به صورت بیرون‌زدگی استخوان یا جابه‌جایی استخوان‌ها باشد.
درد در لمس: درد در موقع لمس و فشار دادن محل آسیب دیده یکی دیگر از علائم شکستگی لیسفرانک است.
کم شدن دامنه حرکت: کم شدن دامنه حرکتی پا بخصوص در مفاصل میدفوت پا هم از علائم مهم شکستگی لیسفرانک است.
تشخیص شکستگی لیسفرانک
تشخیص شکستگی لیسفرانک همیشه در همان مراجعه اول قطعی نیست، چون گاهی جابجایی استخوان‌ها خیلی خفیف است و علائم اولیه شبیه یک پیچ‌خوردگی ساده مچ پا به‌نظر می‌رسد. طبق یک مطالعه مروری در مجله Foot تاخیر در تشخیص روی نتیجه نهایی درمان اثر منفی می‌گذارد و همین اهمیت معاینه دقیق و تصویربرداری مناسب را نشان می‌دهد.
لیسفرانک یکی از آسیب‌های نسبتا نادر پا است. طبق یک منبع تخصصی ارتوپدی حدود 1 نفر از هر 55000 نفر در آمریکا هر سال به این آسیب دچار میشود، ولی تا 20 درصد موارد در همان مراجعه اول تشخیص داده نمی‌شوند.
طبق یک مطالعه اپیدمیولوژیک دیگر بروز شکستگی میدفوت هم فقط 6.5 در هر 100000 نفر در سال است، یعنی میدفوت کم‌فراوان‌ترین ناحیه شکستگی کف پا محسوب میشود.
اگر رادیوگرافی ساده نتیجه روشنی ندهد و شک بالینی همچنان باقی بماند، سی‌تی‌اسکن و در صورت لزوم ام‌آرآی برای بررسی دقیق‌تر توصیه میشود. وقتی دررفتگی یا نیمه‌دررفتگی آشکاری در کار نباشد، پایداری مفصل تعیین‌کننده اصلی نوع درمان است و بهترین راه سنجش آن، عکس‌برداری با تحمل وزن روی پاست.
درمان شکستگی لیسفرانک
در حالات خفیف شکستگی لیسفرانک، که استخوان ها جابجایی زیادی پیدا نکرده اند درمان شامل گچ گیری پا به مدت حدود شش هفته است.
وقتی جابجایی در متاتارس ها وجود دارد باید با عمل جراحی دررفتگی ها و شکستگی ها جااندازی شده و قطعات استخوانی در محل آناتومیک خود به توسط پین یا پیچ فیکس شوند. بعد از جراحی معمولا پا به مدت 6 تا 8 هفته گچ گرفته میشود.
طبق یک مرور به‌روز در Bone and Joint Journal انتخاب بین درمان محافظه‌کارانه و جراحی عمدتا بر اساس میزان جابجایی استخوان‌ها و پایداری مفصل میدفوت تعیین میشود، نه صرفا وجود خود شکستگی.
در هر دو نوع درمان، چه جراحی انجام شود یا نشود بعد از خارج کردن گچ، بیمار باید تا مدتی از کفش های مخصوص با کف تقویت شده استفاده کند.
انجام نرمش های خاص برای افزایش دامنه حرکتی مفاصل پا و تقویت عضلات زیر نظر فیزیوتراپ یا پزشک معالج الزامی است.
طبق یک مرور جامع در Foot and Ankle Specialist پیگیری منظم بعد از درمان و ادامه فیزیوتراپی نقش مهمی در بازگشت کامل عملکرد مفصل میدفوت دارد.
بیمار تا مدتی باید از انجام فعالیت های بدنی شدید اجتناب کند چون تا مدت ها پای صدمه دیده با کوچکترین ضربه ای ممکن است دوباره صدمه ببیند. پزشک معالج زمان برگشت بیمار به فعالیت های ورزشی را مشخص میکند.
پیشگیری از شکستگی لیسفرانک
با مراعات موارد زیر میتوان تا حدود زیادی از بروز شکستگی لیسفرانک پیشگیری کرد.
استفاده از وسایل محافظتی: برای کاهش خطر آسیب به پا بخصوص در ورزش‌ها و فعالیت‌های خطرناک استفاده از کفش‌های مناسب بسیار مهم است.
تقویت عضلات پا: انجام نرمش های ورزشی که به تقویت عضلات پا و افزایش انعطاف‌پذیری مفاصل کمک می‌کنن میتواند خطر بروز شکستگی لیسفرانک را کاهش دهد.
اجتناب از فعالیت‌های پرخطر: خودداری از فعالیت‌هایی که احتمال شکستگی پا را بیشتر میکند مثل پریدن از ارتفاع زیاد یا حرکت های ناگهانی در حین ورزش‌ها میتواند به پیشگیری از شکستگی لیسفرانک کمک کند.
مراقبت از سلامتی خود: رعایت سبک زندگی سالم و مصرف مواد غذایی غنی از کلسیم و ویتامین D میتواند به تقویت استخوان‌ها و کاهش خطر شکستگی لیسفرانک کمک کند.
علاوه بر شکستگی لیسفرانک، سایر آسیب‌های استخوانی کف پا مثل شکستگی متاتارس یا شکستگی استرسی کف پا هم می‌توانند با علائمی مشابه بروز کنند، و رعایت همین نکات پیشگیرانه برای کاهش خطر همه آنها موثر است.
سوالات متداول
منابع:
- Acute Lisfranc injury management – Bone and Joint Journal
- Lisfranc injury: A review and simplified treatment algorithm – Foot (Edinburgh)
- The Lisfranc Injury: A Literature Review of Anatomy, Etiology, Evaluation, and Management – Foot and Ankle Specialist
- Lisfranc Dislocation – StatPearls
- Population-based incidence and epidemiology of 5912 foot fractures – Foot and Ankle Surgery
- Fracture-Dislocation of the Midfoot (Lisfranc Injury) – MSD Manuals
نویسنده: دکتر مهرداد منصوری، متخصص ارتوپدی، جراح استخوان و مفاصل
مطالب این مقاله صرفا جنبه‌ی اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین معاینه، تشخیص و توصیه‌ی پزشک معالج نیست.
دیدگاه‌ها