سزاموئیدیت به التهاب استخوانچه‌های کوچک سزاموئید زیر مفصل اصلی شست پا یا بافت‌های نرم اطراف آنها گفته میشود. این استخوانچه‌ها در انتقال نیرو و کاهش اصطکاک تاندون‌های زیر شست پا هنگام راه رفتن نقش مهمی دارند و معمولا در اثر فشار مکرر یا آسیب ناگهانی دچار مشکل میشوند.
این عارضه بیشتر در ورزشکاران و رقصندگانی دیده میشود که فعالیت‌های پرفشار روی پنجه پا دارند. سزاموئیدیت در واقع نام یک طیف از بیماری‌هاست، نه یک تشخیص واحد، و میتواند از التهاب ساده تا شکستگی استرسی یا از بین رفتن خونرسانی به استخوان متغیر باشد. مهمترین علامت آن درد زیر مفصل اصلی شست است که با راه رفتن یا فشار مستقیم تشدید میشود.
تشخیص با معاینه بالینی و تصویربرداری رادیولوژی انجام میشود و در موارد مبهم از اسکن یا ام‌آر‌آی هم کمک گرفته میشود. درمان تقریبا همیشه با روش‌های غیرجراحی مثل استراحت، تغییر کفش، کفی طبی و داروهای ضدالتهاب شروع میشود. تنها در صورت پاسخ‌ندادن به این روش‌ها یا آسیب ساختاری واضح استخوان، جراحی برای برداشتن استخوان مشکل‌دار در نظر گرفته میشود.
آناتومی کاربردی
در بافت نرم زیر مفصل اصلی شست پا دو استخوان کوچک به اندازه یک نخود کوچک وجود دارند که به آنها استخوان های سزاموئید Sesamoid bones یا کنجدی میگویند.
مفصل متاتارسوفالانژیال شست و مجموعه استخوان‌های سزاموئید زیر آن یک واحد کاری واحدند. طبق بررسی‌های تصویربرداری این مجموعه، این ناحیه نقش حیاتی در تحمل وزن بدن دارد و در معرض چند بیماری از جمله سزاموئیدیت، رگ به رگ شدن شست پا، آرتریت، عفونت و نکروز آواسکولار قرار می‌گیرد.
این بیماری در کنار سایر مشکلات کف پا و انگشتان مانند هالوکس والگوس، یکی از علل شایع درد جلوی پا در ورزشکاران و رقصندگان است.
عضله خم کننده شست که شست پا را به طرف پایین خم میکنند را فلکسور شست میگویند. تاندون فلکسور شست در مسیر خود از مجاورت این استخوانچه ها عبور میکند.
استخوانچه های سزامویید ها موجب میشوند تاندون خم کننده یا فلکسور شست از مفصل متاتارسوفالانژیال شست کمی فاصله گرفته و بدین طریق سزاموئید ها مانند یک اهرم عمل کرده قدرت تاندون ها را افزایش میدهند.
سزامویید ها همچنین موجب جذب نیروهای ضربه ای میشوند که در موقع راه رفتن به شست پا وارد میشوند. وجود سزاموئید ها موجب میشود اصطکاک بافت نرم در زیر مفصل شست کاهش یابد.
علت درد زیر سزامویید چیست
استخوان های سزاموئید به علل مختلفی میتوانند موجب درد شوند
سزاموئیدیت در واقع یک برچسب واحد برای چند وضعیت مختلف است، نه یک تشخیص واحد. طبق بررسی‌های Foot and Ankle Clinics، این مجموعه استخوانی به دلیل تنش‌های مکانیکی و تنوع آناتومیک، دچار طیفی از بیماری‌ها میشود: شکستگی حاد، شکستگی استرسی، جوش‌نخوردن، استئونکروز، کندرومالاسی و شرایط التهابی مختلف که همگی با عنوان سزاموئیدیت شناخته میشوند.
تشخیص افتراقی سزاموئیدیت از رگ به رگ شدن شست پا هم اهمیت دارد، چون هر دو با درد زیر مفصل اصلی شست همراه‌اند. طبق StatPearls، رگ به رگ شدن شست پا (Turf Toe) ثانویه به هایپراکستنشن شدید مفصل متاتارسوفالانژیال اول رخ میدهد، در حالی که سزاموئیدیت معمولا با فشار مکرر و تدریجی مرتبط است.
♦ التهاب بافت نرم اطراف استخوان های سزاموئید را سزاموئیدیت Sesamoiditis میگویند. دویدن و یا حرکات رقص بمدت طولانی میتواند به علت حرکت مداوم و مکرر استخوان های سزامویید موجب التهاب بافت های اطراف آن و در نتیجه بروز درد شود
♦ یک ضربه شدید به زیر پنجه پا میتواند موجب شکستگی سزاموئید و بروز درد در آن شود. ضربات مکرر به زیر شست پا هم میتواند موجب بروز شکستگی های استرسی در این استخوان ها شود
♦ آرتریت یا التهاب مفصل بین استخوان های سزاموئید و استخوان شست پا هم میتواند موجب بروز درد در زیر شست پا شود.
در کنار هم قرار گرفتن سزامویید و استخوان شست پا در واقع یک مفصل را تشکیل میدهد و این مفصل هم میتواند مانند دیگر مفاصل بدن دچار التهاب و آرتریت شود.
آرتریت این مفصل در کسانی که قوس کف پا زیادی دارند بیشتر دیده میشود. در این افراد به علت تغییر در بیومکانیک کف پا فشار زیادی به این مفصل وارد میشود
♦ گاهی اوقات خونرسانی به استخوان سزاموئید از بین رفته و بیماری به نام استئوکندریت Osteochondritis را در این استخوان ایجاد میکند.
واکنش بدن به این وضعیت رسوب کلسیم در بافت های اطراف استخوان است که موجب بروز درد و تورم در ناحیه میشود
♦ گاهی اوقات بافت نرم زیر استخوان سزاموئید زیاد شده و برجسته میشود و حالتی شبیه به میخچه را بوجود میاورد که موجب بروز درد میشود
♦ قرار گرفتن مداوم شست در حالت خمیده به پشت مانند استفاده مداوم از کفش های پاشنه بلند میتواند موجب فشار زیاد به استخوان های سزاموئید شود.
علائم مشکلات استخوان سزامویید چیست
مهمترین علامت مشکلات استخوان سزاموئید، احساس درد در زیر مفصل اصلی شست پا است. در این موارد حرکت شست پا بخصوص در موقع راه رفتن شدت درد را افزایش میدهد. فشار دادن به زیر مفصل شست پا با انگشت و یا حرکت دادن شست پا به پشت هم معمولا موجب شدیدتر شدن درد میشود.
در این بیماران گاهی اوقات حرکت نامناسب سزامویید موجب احساس کلیک و تقه دردناکی در شست پا میشود. تعدادی از بیماران ممکن است احساس بیحسی در پوست بین شست و انگشت دوم داشته باشند.
تشخیص مشکلات استخوان سزاموئید معمولا با توجه به مشکلات بیمار و انجام معاینه به توسط پزشک انجام میشود. تهیه رادیوگرافی خاصی به نام Axial view از شست پا میتواند استخوان های سزاموئید رو مشکلات احتمالی آن را بهتر نشان دهد.
در صورتی که رادیوگرافی آگزیال نتواند علت درد را مشخص کند پزشک معالج ممکن است از اسکن رادیوایزوتوپ و یا ام آر آی برای مشخص کردن تشخیص کمک بگیرد.
درمان مشکلات استخوان سزاموئید
شروع درمان مشکلات استخوان سزاموئید همیشه با روش های غیر جراحی است. این روش ها در غالب موارد درد بیمار را از بین میبرند.
شواهد علمی در این باره محتاطانه‌تر از این است.
طبق جدیدترین بررسی جامع منتشرشده در Medicina که از میان 2380 رکورد اولیه فقط 11 مطالعه شامل 59 بیمار را واجد شرایط تشخیص داد، نمره‌ی درد VAS در 66 درصد موارد بهبود یافت، ولی تنها 45.4 درصد از بیماران توانستند بدون درد به ورزش بازگردند.
تزریق کورتیکواستروئید و کفی طبی در همین بررسی سودمند به نظر رسیدند، ولی نرخ عود بالا بود و پژوهشگران تاکید کردند هنوز هیچ راهنمای درمانی پذیرفته‌شده‌ای برای مدیریت غیرجراحی سزاموئیدیت وجود ندارد.
در صورت عدم پاسخ درمانی مناسب به درمان های غیر جراحی پزشک معالج ممکن است تصمیم به انجام عمل جراحی بگیرد. مهمترین اقدامات غیر جراحی در درمان مشکلات استخوان سزاموئید عبارتند از
- استفاده از داروهای ضد التهابی غیر استروئیدی
- استفاده از پد های مخصوص به شکل J که در داخل کفش گذاشته میشود تا فشار بر روی استخوان سزامویید را کاهش دهد
- کم کردن ارتفاع پاشنه کفش تا فشار کمتری به پنجه وارد شود
- تزریق داروهای کورتیکوستروئیدی در اطراف استخوان های سزاموئید به توسط پزشک
- گچ گیری پا و بعد از آن استفاده از کفش های با کفی محکم و سفت در موارد شکستگی استخوان های سزامویید
چنانکه گفته شد در صورتیکه اقدامات ذکر شده نتواند موجب کاهش درد بیمار شود ممکن است بیمار تحت عمل جراحی قرار گیرد.
معمول ترین عمل جراحی خارج کردن استخوان سزاموئیدی است که موجب درد شده است. در بعضی موارد که علت درد، جوش نخوردن در محل شکستگی است ممکن است از پیوند استخوان برای جوش دادن استخوان استفاده شود.
سوالات متداول
منابع:
- Hallux sesamoid disorders – Foot Ankle Clin
- Conservative Treatment of Sesamoiditis: A Systematic Literature Review with Individual-Level Pooled Data Analysis – Medicina (Kaunas)
- The Hallucal-Sesamoid Complex: Normal Anatomy, Imaging, and Pathology – Semin Musculoskelet Radiol
- Turf Toe – StatPearls
نویسنده: دکتر مهرداد منصوری، متخصص ارتوپدی، جراح استخوان و مفاصل
مطالب این مقاله صرفا جنبه‌ی اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین معاینه، تشخیص و توصیه‌ی پزشک معالج نیست.
دیدگاه‌ها