هالوکس والگوس (انحراف شست پا): علت، تشخیص و درمان کامل

هالوکس والگوس یا انحراف شست پا یکی از شایع‌ترین ناهنجاری‌های پا است که در آن انگشت شست به سمت سایر انگشتان منحرف می‌شود و برآمدگی استخوانی در قسمت داخلی پنجه پا ایجاد می‌کند.

علل اصلی آن شامل عوامل ژنتیکی و وراثتی، پوشیدن کفش‌های نامناسب یا پاشنه‌بلند، اختلالات ساختاری پا، آرتروز و بیماری‌های التهابی مفاصل، فشار مداوم ناشی از برخی فعالیت‌ها، و سن و جنسیت است. این عارضه در زنان و افراد مسن شایع‌تر است.

علائم آن شامل برآمدگی استخوانی، درد، قرمزی و التهاب، محدودیت حرکت مفصل، انحراف تدریجی انگشت شست، و ایجاد پینه یا میخچه در نواحی مجاور است.

درمان هالوکس والگوس در مراحل ابتدایی با روش‌های غیرجراحی مانند اصلاح کفش، کفی طبی و پدهای محافظ انجام می‌شود. در موارد پیشرفته یا مقاوم به درمان، جراحی لازم است. روش‌های جراحی شامل ترمیم تاندون و لیگامان، آرترودز، بونیونکتومی، رزکشن آرتروپلاستی و استئوتومی هستند که بر اساس شدت انحراف انتخاب می‌شوند.

مراقبت‌های پس از جراحی نقش مهمی در بهبودی کامل و پیشگیری از عود دارد. با تشخیص زودهنگام و درمان مناسب، بیشتر افراد می‌توانند بدون درد و با عملکرد طبیعی به فعالیت‌های روزمره خود برگردند.

---

نود درصد موارد هالوکس والگوس در زنان ایجاد میشود. هالوکس به معنای شست بوده و والگوس به معنای انحراف به سمت خارج است.

هالوکس والگوس یکی از بدشکلی‌های شایع پیش‌پا است که ارتباط نزدیکی با سلامت کلی کف پا دارد. گاهی نوع مشابه و کوچک‌تری از همین بدشکلی در سمت انگشت کوچک هم دیده می‌شود که به آن بونیونت می‌گویند.

طبق The treatment of hallux valgus – Deutsches Ärzteblatt International شیوع تخمینی هالوکس والگوس بین 23 تا 35 درصد بزرگسالان است، که آن را به شایع‌ترین بدشکلی پیش‌پا تبدیل می‌کند.

عواملی مانند ژنتیک، استفاده از کفش‌های نامناسب و اختلالات ساختاری پا در بروز این بیماری مشکل نقش دارند. هالوکس والگوس می‌تواند به تدریج پیشرفت کند و در صورت عدم درمان باعث مشکلاتی در عملکرد پا و فعالیت‌های روزانه شود.

علت هالوکس والگوس

هالوکس والگوس بیشتر در زنان و افراد مسن دیده می‌شود، اما عوامل مختلفی می‌توانند در بروز آن نقش داشته باشند. علت‌های اصلی هالوکس والگوس عبارتند از

ژنتیک و عوامل وراثتی

یکی از مهم‌ترین عوامل ایجاد هالوکس والگوس ژنتیک است. در برخی خانواده‌ها این مشکل بیشتر دیده می‌شود که نشان‌دهنده نقش وراثت در بروز آن است. اگر یکی از والدین یا بستگان نزدیک به این اختلال مبتلا باشد، احتمال ابتلا در فرد افزایش پیدا می‌کند.

کفش‌های نامناسب

پوشیدن کفش‌های تنگ، باریک یا پاشنه‌بلند یکی از علل اصلی هالوکس والگوس است. این کفش‌ها فشار زیادی به انگشتان پا وارد می‌کنند و باعث تغییر شکل تدریجی انگشت شست می‌شوند.

طبق یک منبع تخصصی ارتوپدی (StatPearls) علت دقیق هالوکس والگوس هنوز به‌طور کامل شناخته نشده و چندعاملی در نظر گرفته می‌شود. کفش تنگ و نوک‌باریک، به‌ویژه پاشنه‌بلند، بیشتر یک عامل تشدیدکننده شناخته می‌شود تا یک علت مستقل.

کفش‌هایی که فضای کافی برای انگشتان ندارند در طولانی‌مدت خطر ابتلا به این اختلال را افزایش می‌دهند. به همین دلیل زنان که بیشتر از کفش‌های پاشنه‌بلند استفاده می‌کنند، بیشتر در معرض خطر قرار دارند.

کفش تنگ همچنین میتواند مشکلات عدیده دیگری مثل انگشت چکشی، میخچه یا هالوکس ریجیدوس را هم ایجاد کند.

انحراف شست موجب میشود مفصل متاتارسوفالاتژیال Metatarsophalangeal یعنی مفصلی که شست را به کف پا متصل میکند به طرف داخل برجسته شده و یک برآمدگی در سطح داخلی پنجه پا بوجود آید. به این برجستگی بونیون Bunion میگویند.

اختلالات ساختاری پا

برخی از اختلالات ساختاری پا می‌توانند فرد را مستعد هالوکس والگوس کنند. صافی کف پا، انعطاف‌پذیری بیش از حد مفاصل و ضعف عضلات پا از جمله این عوامل هستند. این مشکلات باعث می‌شوند که فشار بیشتری به بخش جلوی پا وارد شود و انحراف انگشت شست ایجاد شود.

آرتروز و بیماری‌های التهابی مفاصل

آرتروز مفصل انگشت شست پا می‌تواند یکی از دلایل هالوکس والگوس باشد. این بیماری باعث التهاب و تخریب مفصل می‌شود و موجب تغییر شکل تدریجی انگشت میشود. همچنین بیماری‌هایی مانند روماتیسم مفصلی که با التهاب مفاصل همراه هستند می‌توانند منجر به انحراف انگشت شست شوند.

طبق Hallux valgus – Medical Clinics of North America وجود آرتروز همزمان در مفصل شست، ارزیابی و انتخاب روش درمانی را پیچیده‌تر می‌کند و پزشک باید آن را جدا از خود انحراف انگشت بررسی کند.

فعالیت‌های خاص و فشار مداوم

برخی از فعالیت‌های بدنی که نیاز به ایستادن طولانی یا فشار مداوم به پا دارند ممکن است خطر ابتلا به هالوکس والگوس را بیشتر کنند. ورزش‌هایی مانند باله که در آن انگشتان پا تحت فشار زیاد قرار می‌گیرند از عوامل مستعدکننده این بیماری هستند.

سن و جنسیت

با افزایش سن احتمال بروز هالوکس والگوس بیشتر می‌شود. این مشکل در زنان نسبت به مردان شایع‌تر است که ممکن است به علت تفاوت‌های هورمونی و استفاده از کفش‌های خاص باشد.

علائم هالوکس والگوس

هالوکس والگوس می‌تواند باعث درد، ناراحتی و اختلال در فعالیت‌های روزمره شود. شایعترین علائم این بیماری عبارتند از

برآمدگی استخوانی در شست پا

یکی از مشخص‌ترین علائم هالوکس والگوس برآمدگی استخوانی در قسمت داخلی پا، نزدیک به مفصل انگشت شست است. این برآمدگی ممکن است کوچک باشد یا به تدریج بزرگ‌تر شود. این تغییر شکل معمولا به علت انحراف استخوان متاتارس اول به سمت داخل ایجاد می‌شود.

درد

درد در ناحیه برآمدگی استخوانی یا مفصل انگشت شست یکی از شایع‌ترین علائم هالوکس والگوس است. این درد ممکن است:

• در حین راه رفتن یا ایستادن طولانی مدت تشدید شود
• موقع پوشیدن کفش‌های تنگ یا پاشنه‌بلند بدتر شود
• به صورت تیرکشنده یا مداوم احساس شود

قرمزی و التهاب

ناحیه اطراف برآمدگی ممکن است قرمز، متورم و ملتهب شود. این التهاب معمولاً به علت فشار مداوم کفش و تحریک پوست و بافت روی برآمدگی ایجاد می‌شود. گاهی هم ممکن است کیسه‌های مایعی (بورس) بر روی برجستگی، ملتهب شود که درد و ورم بیشتری ایجاد می‌کند.

محدودیت حرکت مفصل

هالوکس والگوس می‌تواند باعث کاهش انعطاف‌پذیری و محدودیت حرکت مفصل انگشت شست شود. این محدودیت ممکن است به تدریج پیشرفت کند و باعث مشکلات بیشتری در فعالیت‌های روزمره شود.

انحراف انگشت شست به سمت سایر انگشتان

در هالوکس والگوس انگشت شست به سمت سایر انگشتان منحرف می‌شود و گاهی حتی به زیر انگشت دوم میرود. این انحراف می‌تواند باعث روی هم رفتن یا فشردگی انگشتان به هم شود و مشکلات بیشتری مانند انحراف انگشتان کوچک‌تر یا تشکیل پینه ایجاد کند.

پینه و میخچه

فشار ناشی از انحراف انگشت شست ممکن است باعث ایجاد پینه یا میخچه در ناحیه زیر انگشتان یا روی برآمدگی شود. این مشکلات معمولا به دلیل تماس مداوم پا با کفش ایجاد می‌شوند.

تغییرات در ظاهر پا

ظاهر پا در افراد مبتلا به هالوکس والگوس تغییر می‌کند. پا ممکن است پهن‌تر به نظر برسد و انحراف انگشت شست، شکل طبیعی پا را تغییر دهد. ممکن است بر اثر فشار شست انگشت دوم پا منحرف شود و به روی انگشت سوم برود. این تغییرات ظاهری می‌تواند باعث نگرانی‌های زیبایی و کاهش اعتماد به نفس شود.

تشخیص هالوکس والگوس

تشخیص هالوکس والگوس معمولا با معاینه بالینی پا و بررسی نحوه راه رفتن بیمار آغاز می‌شود. پزشک زاویه انحراف انگشت شست و میزان برجستگی استخوانی را ارزیابی می‌کند.

برای تعیین شدت بیماری و برنامه‌ریزی درمان، معمولا عکس رادیولوژی پا با تحمل وزن هم درخواست می‌شود. در این تصویربرداری دو زاویه مهم اندازه‌گیری می‌شود، زاویه هالوکس والگوس بین استخوان شست و اولین متاتارس، و زاویه بین متاتارسال.

بزرگ‌تر بودن این زوایا نشان‌دهنده شدت بیشتر انحراف است. طبق Hallux valgus – Medical Clinics of North America بررسی دامنه حرکتی مفصل و وجود آرتروز همراه هم بخشی از معاینه استاندارد است تا بهترین روش درمانی انتخاب شود.

درمان هالوکس والگوس

درمان انحراف شست پا بسته به شدت بیماری، علائم و تأثیر آن بر کیفیت زندگی فرد، متفاوت است.

اغلب موارد انحراف انگشت شست پا بدون نیاز به عمل جراحی قابل درمان هستند. پزشک ارتوپد معمولا در ابتدا سعی میکند بدون انجام عمل جراحی این عارضه را درمان کند و تنها در صورت عدم موفقیت ممکن است تصمیم به استفاده از جراحی هالوکس والگوس بگیرد.

طبق یک قاعده کلی اگر انحراف انگشت شست پا درد نداشته باشد لزوما نیاز به عمل جراحی ندارد. حتی در مواردی که این انحراف همراه درد باشد در بسیاری اوقات میتوان با پوشیدن کفش مناسب درد را از بین برد.

در پوشیدن کفش به نکات زیر دقت کنید.

• هیچوقت معیار شما برای انتخاب اندازه کفش شماره ای که روی آن نوشته شده است نباشد. این اندازه ها بر حسب شکل و سازنده کفش متفاوت است. همیشه کفش را به پا کرده و امتحان کنید.
• کفشی را انتخاب کنید که تا حد امکان به شکل پایتان باشد.
• در بسیاری افراد یک پا بزرگتر از پای دیگر است. کفشتان را برحسب پای بزرگترتان انتخاب کنید.
• کفش را در عصر ها بخرید چون در این موقع از روز پای شما در حداکثر اندازه خود است.
• وقتی برای امتحان کردن کفش سرپا می ایستید باید حدود یک سانتیمتر در جلوی بلندترین انگشت پایتان در داخل کفش فضای خالی وجود داشته باشد.
• مطمئن شوید پنجه کفشتان به اندازه پنجه پایتان است. پنجه پهن ترین قسمت پا و کفش است.
• هیچوقت کفش تنگ نخرید و فکر نکنید کفش بتدریج و با پوشیدن جا باز میکند.
• پاشنه پا در عین اینکه باید در کفش احساس راحتی کند، باید فیت هم باشد. پشت کفش باید پاشنه پایتان را کاملا دربر گرفته و اجازه سرخوردن و حرکت در کفش را به آن ندهد.
• با کفش چند قدم راه بروید تا مطمئن شوید اندازه پای شما است.

1- پاشنه کفش باید یه اندازه پاشنه پای شما باشد 2- پنجه کفش طوری باشد که جا برای خم و راست شدن انگشتان باشد 3- در جلوی کفش حدود یک سانتیمتر فضای اضافه باشد

گاهی اوقات اگر کفشی اندازه شما است و فقط یک قسمت آن تنگ است کفاش میتواند آن قسمت را برای شما کشش داده و گشادتر کند.

درمان‌های غیرجراحی

در مراحل ابتدایی هالوکس والگوس، معمولاً از روش‌های غیرجراحی استفاده می‌شود. این روش‌ها به کاهش درد و جلوگیری از پیشرفت بیماری کمک می‌کنند و شامل روش های زیر هستند.

کفش‌های مناسب: پوشیدن کفش‌های پهن، راحت و با فضای کافی برای انگشتان یکی از اولین مراحل درمانی است. کفش‌های بدون پاشنه یا با پاشنه کوتاه، فشار روی انگشت شست را کاهش می‌دهند و مانع از بدتر شدن انحراف می‌شوند.

ارتوزها: استفاده از پدهای مخصوص، محافظ‌های سیلیکونی و کفی‌های ارتوپدی می‌تواند به کاهش فشار روی ناحیه انحراف و کاهش درد کمک کند. این ابزارها به تنظیم موقعیت انگشت شست و کاهش تماس مستقیم آن با کفش کمک می‌کنند.

فیزیوتراپی: تمرینات کششی و تقویتی می‌توانند به بهبود انعطاف‌پذیری و قدرت عضلات پا کمک کنند. این اقدامان معمولاً به کاهش درد و جلوگیری از پیشرفت بیماری کمک می‌کنند. ماساژ هم گاهی می‌توانند مفید باشند.

داروهای ضدالتهابی: داروهای غیر استروئیدی ضدالتهاب مانند ایبوپروفن می‌توانند به کاهش درد و التهاب در موارد حاد کمک کنند.

آیا جراحی هالوکس والگوس کمک کننده هستند

قاعده کلی شروع درمان با روش های غیر جراحی است. اگر این روش ها موثر واقع نشدند عمل جراحی میتواند کمک کند. 85 تا 90 درصد کسانی که برای درمان انحراف شست جراحی شده اند از نتیجه درمان راضی هستند. در حالات زیر معمولاً نیاز به عمل جراحی هالوکس والگوس وجود دارد.

طبق The treatment of hallux valgus – Deutsches Ärzteblatt International درمان غیرجراحی می‌تواند علائم را تسکین دهد، اما خودِ بدشکلی شست را اصلاح نمی‌کند. به همین دلیل جراحی معمولا زمانی اندیکاسیون دارد که درد با وجود درمان‌های غیرجراحی همچنان ادامه‌دار باشد.

• درد شدید در پنجه پا که مانع از انجام فعالیت های روزمره زندگی میشود. دردی که نمیگذارد بیمار خوب راه برود و کفش بپوشد ( البته منظور کفش های راحت است)
• تورم و التهاب مفصل شست پا که با استراحت و دارو خوب نمیشود
• در مواقعی که شست پا کاملاً به طرف دیگر انگشتان پا منحرف شده است
• خشکی و محدودیت حرکت در شست پا
• وقتی درد با داروی مسکن و پوشیدن کفش مناسب بهبود نمیابد
• گاهی انحراف انگشت شست پا در سنین نوجوانی در حدود سنی 10 تا 15 سال بخصوص دختران بوجود میاید. در این سنین اصلاً توصیه به عمل جراحی نمیشود چون احتمال عود زیاد است

انواع جراحی هالوکس والگوس

هدف اعمال جراحی هالوکس والگوس از بین بردن درد و تصحیح تغییر شکلی است که در پنجه پا بوجود آمده است. این اعمال جراحی عبارتند از:

ترمیم تاندون ها و لیگامان های اطراف شست پا

در این بیماری در بسیاری اوقات بافت های نرم اطراف مفصل شست در یک طرف مفصل شل و در یک طرف دیگر سفت هستند و همین امر موجب انحراف انگشت شست پا میشود.

با این جراحی سعی میشود بافت های شل، سفت شوند و بافت های سفت و غیر قابل انعطاف شل شوند.

آرترودز

در جراحی آرترودز Arthrodesis یا فیوژن مفصلی غضروف مفصل متاتارسوفالانژیال یعنی مفصل بین شست پا و کف پا کاملاً برداشته شده و این مفصل خشک میشود. از این نوع عمل جراحی معمولاً در بیمارانی که سائیدگی شدیدی در این مفصل دارند یا اعمال جراحی قبلی که برای تصحیح انجام شده موفق نبوده است استفاده میشود.

بونیونکتومی

در جراحی بونیونکتومی Bunionectomy برجستگی استخوانی کنار مفصل شست برداشته میشود. از آن در مواقعی استفاده میشود که شست انحراف زیادی نداشته و مشکل بیمار بیشتر برجسته بودن استخوان است.

رزکشن آرتروپلاستی

در رزکشن آرتروپلاستی Resection Arthroplasty استخوان دو طرف مفصل متاتارسوفالانژیال شست برداشته میشود. در افراد مسن یا افراد با سائیدگی شدید مفصل شست یا کسانی که جراحی های قبلی در درمان بیماری موفق نبوده اند استفاده میشود.

استئوتومی

در استئوتومی Osteotomy استخوان های اطراف مفصل شست شکسته شده و سپس در وضعیت مناسب دوباره در کنار یکدیگر قرار داده میشوند.

اکثر اعمال جراحی هالوکس والگوس بصورت سرپایی انجام میشوند به این معنی که بیمار چند ساعت قبل از جراحی در بیمارستان بستری شده و سپس به اطاق عمل میرود. در آنجا معمولاً جراحی بدون استفاده از بیهوشی عمومی انجام میشود.

پزشک با تزریق داروهای بیحسی در ناحیه مچ پای شما، پا را بیحس کرده و جراحی را انجام میدهد. در حین جراحی شما هوشیار هستید. جراحی حدود یک ساعت طول میکشد و بعد از آن شما به اطاق ریکاوری رفته و بعد از چند ساعت از بیمارستان مرخص میشوید.

عوارض احتمالی جراحی

عمل جراحی هالوکس والگوس در صورتیکه به درستی انجام شود در غالب موارد نتیجه مناسبی را بدست میدهد.

عوارض بعد از جراحی این بیماری در کمتر از ده درصد موارد بوجود میاید. این عوارض عبارتند از عفونت، عود انحراف شست، آسیب به اعصاب پا و بهبود نیافتن درد. اگر بعد از جراحی عارضه ای پیش بیاید نیاز به درمان دارد.

چه اقداماتی باید بعد از جراحی هالوکس والگوس انجام شود

موفقیت در درمان این عارضه تا حدود زیادی وابسته به این است که شما تا چه حد دستورات پزشک را رعایت میکنید. پس همکاری بین پزشک و بیمار اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد.

♦ در حین ترخیص از بیمارستان پای شما با باند پانسمان شده است. ممکن است پای شما را گچ گرفته باشند یا پای شما را در کفش طبی خاصی گذاشته باشند.

معمولاً بخیه ها بعد از دو هفته خارج میشوند ولی پای شما باید تا 8-6 هفته حمایت شود. پانسمان های خود را دست نزنید و همیشه آنها را خشک نگه دارید. در حین حمام، پای خود را در کیسه پلاستیکی بگذارید تا خیس نشود.

♦ ممکن است پزشک جراح شما از شما بخواهد تا در چند روز اول بعد از جراحی برای راه رفتن از واکر یا عصا استفاده کنید.

با بهبودی بیشتر زخم، شما خواهید توانست بیشتر روی پایتان وزن بگذارید با این حال سعی کنید در چند هفته اول بعد از جراحی زیاد راه نروید. معمولاً بعد از گذشت یک هفته از جراحی میتوانید رانندگی کنید.

♦ در چند روز اول بعد از جراحی هالوکس والگوس دراز بکشید و با گذاشتن چند بالشت در زیر پایتان آنرا بالا نگه دارید. برای کاهش درد و تورم با صلاحدید پزشک معالج میتوانید از سرمای موضعی استفاده کنید.

تا حدود شش ماه بعد از جراحی قدری تورم در ناحیه شست خواهید داشت. بعد از برداشتن کلی پانسمان ها، تا چند ماه سعی کنید از کفش های راحت مثل کفش های ورزشی استاده کنید.

♦ نرمش های خاصی برای افزایش انعطاف پذیری پا و تقویت عضلات پا به شما آموزش داده میشود. آنها را انجام دهید.

♦ داروهایی را که پزشک معالج بعد از جراحی هالوکس والگوس برای شما تجویز میکند شامل چند روز استفاده از آنتی بیوتیک برای پیشگیری از ایجاد عفونت در محل جراحی و مصرف داروهای ضد درد است. از آنها استفاده کنید.

در موارد زیر با پزشک خود تماس بگیرید

اگر پانسمان پای شما شل شد، خارج شد یا خیس شد.

اگر پانسمان شما خونی یا با ترشحات آلوده شد.

اگر داروهایی که بعد از جراحی به شما داده شده است شما را اذیت میکند.

در صورت تب، لرز، قرمزی یا گرما در اطراف محل عمل، درد افزایش یابنده یا تورم در ساق یا پای عمل شده سریعاً به پزشک مراجعه کنید.

پیشگیری از هالوکس والگوس

اگرچه استعداد ژنتیکی هالوکس والگوس را نمی‌توان تغییر داد، رعایت چند نکته می‌تواند از پیشرفت یا بدتر شدن آن جلوگیری کند. مهم‌ترین اقدام پیشگیرانه، اجتناب از کفش‌های تنگ، نوک‌باریک یا پاشنه‌بلند است که فشار مداوم به انگشت شست وارد می‌کنند.

طبق یک منبع تخصصی ارتوپدی (StatPearls) در مراحل ابتدایی، استفاده از کفی طبی، پد یا جداکننده انگشت، تیپینگ، آتل شبانه و فیزیوتراپی می‌تواند علائم را کم کند و روند بدتر شدن را کندتر کند.

طبق یک مطالعه دوساله در Journal of Orthopaedic Science روی 53 بیمار، استفاده منظم از کفی طبی نمره درد را از میانه 52 در ابتدا به 21 بعد از 12 ماه رساند و همین میزان بهبود تا 24 ماه هم تا حدود زیادی حفظ شد.
نتیجه‌گیری این مطالعه صریح بود، کفی طبی درد را کم می‌کند اما زاویه انحراف شست را اصلاح نمی‌کند، پس انتظار بیمار باید واقع‌بینانه باشد.

چه زمانی باید برای هالوکس والگوس به پزشک مراجعه کرد

مراجعه زودهنگام به پزشک متخصص ارتوپدی به‌محض مشاهده اولین نشانه‌های انحراف شست پا توصیه می‌شود. در مراحل ابتدایی، درمان‌های غیرجراحی مانند اصلاح کفش و کفی طبی معمولا موثرتر است و می‌تواند از پیشرفت بیماری جلوگیری کند.

اگر درد مداوم، دشواری در راه رفتن یا پوشیدن کفش، یا التهاب و قرمزی مکرر روی برجستگی وجود دارد، ارزیابی تخصصی برای تعیین نیاز به جراحی ضروری است. طبق یک منبع تخصصی ارتوپدی دیگر (StatPearls) وقتی توزیع طبیعی وزن زیر سر متاتارس‌ها به‌هم بخورد، متاتارسالژی یکی از عوارضی است که ممکن است به دنبال تاخیر در درمان هالوکس والگوس ایجاد شود.

منابع:

• Hallux valgus – Medical Clinics of North America
• Efficacy of foot orthoses as nonoperative treatment for hallux valgus – Journal of Orthopaedic Science
• The treatment of hallux valgus – Deutsches Ärzteblatt International
• Hallux Valgus – StatPearls
• Metatarsal Fractures – StatPearls
• Bunions – Symptoms and causes – Mayo Clinic