ناپایداری مفصل شانه به وضعیتی گفته میشود که در آن سر استخوان بازو، به دلیل آسیب یا ضعف بافت‌های نگهدارنده مفصل مثل کپسول مفصلی، لیگامان‌ها و لابروم، میتواند با نیروی نسبتا کمی از حفره گلنوئید خارج شود یا احساس جابجایی قریب‌الوقوع ایجاد کند.
این وضعیت با دررفتگی کامل شانه که یک اتفاق حاد است فرق دارد، هرچند یک دررفتگی قبلی خودش میتواند زمینه‌ساز ناپایداری بعدی شود.
علت ناپایداری مفصل شانه در بیشتر بیماران یک دررفتگی یا آسیب تروماتیک قبلی است که باعث پارگی یا شلی لیگامان‌ها و لابروم شده است. در گروهی دیگر از بیماران، به‌خصوص دختران نوجوان و ورزشکاران زن، شلی ذاتی و عمومی مفاصل در سراسر بدن وجود دارد و ناپایداری شانه در این افراد اغلب در بیش از یک جهت (ناپایداری چندجهته) دیده میشود، بدون آنکه سابقه ضربه شدیدی وجود داشته باشد.
علائم اصلی این بیماری شامل احساس شل بودن یا لق بودن مفصل شانه، درد بعد از فعالیت‌های معمولی روزمره یا ورزشی، و در موارد پیشرفته‌تر دررفتگی‌های مکرر و حتی خودبه‌خودی مفصل است. با تکرار دررفتگی‌ها، بافت‌های نگهدارنده شل‌تر میشوند و مفصل با نیروی کمتری هم از جا در می‌آید. تشخیص با شرح حال دقیق، معاینه بالینی هدفمند و در صورت نیاز تصویربرداری تکمیلی مثل ام‌آرآی انجام میشود.
درمان اولیه ناپایداری مفصل شانه معمولا فیزیوتراپی هدفمند برای تقویت عضلات پایدارکننده دینامیک اطراف مفصل است. بسیاری از بیماران، به‌خصوص در نوع چندجهته، با یک برنامه توانبخشی منظم بهبودی قابل‌توجهی تجربه می‌کنند. اگر این روش پاسخ مطلوب نداشته باشد یا ناپایداری با دررفتگی‌های مکرر همراه باشد، جراحی ترمیم بافت‌های آسیب‌دیده، معمولا ترمیم ضایعه بنکارت، برای بازگرداندن ثبات مفصل در نظر گرفته میشود.
مفصل شانه در بین دیگر مفاصل بدن خصوصیت منحصر به فردی دارد. قابلیت حرکت این مفصل در همه جهات، از دیگر مفاصل بدن بیشتر است. شما به راحتی میتوانید دست خود را به بالا و عقب و جلو ببرید و در هر جهتی بچرخانید.
همین خصوصیت با وجود همه منافعی که دارد بزرگترین نقطه ضعف این مفصل را هم بوجود آورده است. این مفصل به راحتی ناپایدار میشود.
ناپایداری مفصل شانه بدین معنا است که سر استخوان بازو ممکن است به راحتی و با وارد شدن نیروی مختصری از حفره ای که در آن قرار گرفته و مفصل شده، خارج شود.
آناتومی و بیومکانیک ناپایداری مفصل شانه
شانه از در کنار هم قرار گرفتن سه استخوان تشکیل شده است. استخوان کتف، استخوان بازو و استخوان ترقوه. در مفصل شانه، سر استخوان بازو که به شکل یک کره است در درون حفره کم عمقی به نام حفره گلنوئید قرار میگیرد ( حفره گلنوئید قسمتی از استخوان کتف است).
برای فهم بهتر موضوع بهتر است ابتدا مقایسه ای بین مفصل لگن و شانه داشته باشیم. همانطور که میدانیم مفصل لگن یک مفصل گوی و کاسه ای است به این معنا که سر استخوان ران به شکل یک گوی و حفره استابولوم لگن به شکل یک کاسه گود است که کاملاً دور سر استخوان ران را فرا گرفته است.
این مفصل به علت شکل کاسه ای استابولوم یک مفصل بسیار پایدار است. حفره استابولوم کاملا گود بوده و سر استخوان ران را احاطه میکند و به سختی اجازه میدهد که سر از درون کاسه خارج شود. در مفصل شانه اوضاع قدری متفاوت است.
حفره گلنوئید به گودی حفره استابولوم نیست. گلنوئید گودی کاسه را ندارد بلکه مثل یک بشقاب کم عمق است که نمیتواند دورادور سر استخوان بازو را احاطه کند. مفصل شدن سر استخوان بازو با حفره گلنوئید مانند در کنار هم قرار گرفتن یک توپ فوتبال و یک بشفاب کوچک است.
پس این مفصل پایداری ذاتی ندارد . دقیقا به همین علت است که این مفصل دامنه حرکتی زیادی دارد. پایداری این مفصل نه به علت شکل آن بلکه به علت بافت های بسیار محکمی است که در اطراف آن قرار گرفته و به آن کپسول مفصلی میگویند.
کپسول مفصل شانه بافتی مثل پرده است که دورادور مفصل را گرفته و از یک طرف به لبه حفره گلنوئید و از طرف دیگر به پایین تر از سر استخوان بازو متصل میشود.
کپسول مفصل شانه و تاندون ها و لیگامان های اطراف شانه و عضلات قوی اطراف مفصل، دور آنرا احاطه کرده و به آن یک پایداری نسبی میدهند و اجازه نمیدهند که سر استخوان بازو به راحتی از درون حفره گلنوئید خارج شود.
وقتی نیروی زیادی به مفصل شانه وارد میشود ممکن است بتواند سر استخوان بازو را از درون حفره گلنوئید خارج کند. به این وضعیت دررفتگی مفصل میگویند.
گاهی اوقات سر استخوان بازو کمی در درون حفره گلنوئید جابجا شده و کاملاً از آن خارج نمیشود. به این حالت نیمه دررفتگی Subluxation میگویند. در حین دررفتگی، کپسول مفصلی و لیگامان های اطراف مفصل پاره میشوند.
اگر بعد از جااندازی این مفصل، درمان به درستی ادامه نیابد و کپسول مفصلی و لیگامان ها خوب ترمیم نشوند حالت شلی در آنها بوجود آمده و نمیتوانند به خوبی اطراف مفصل را حمایت کنند.
در این حالت مفصل ناپایدار شده و هر زمان که نیرویی حتی اندک به مفصل وارد شود میتواند موجب دررفتگی مجدد آن شود. در واقع ناپایداری مفصل شانه ناتوانی بافت های اطراف شانه در نگهداری سر استخوان بازو در درون حفره گلنوئید است.
علت ناپایداری مفصل شانه چیست
ناپایداری مفصل شانه سه علت عمده دارد.
دررفتگی شانه : وقتی نیروی زیادی به مفصل شانه وارد میشود ممکن است موجب دررفتگی مفصل شانه شود. در این حالت بافت نرم و لابروم جلوی مفصل شانه آسیب میبینند.
به این آسیب جلوی مفصل شانه ضایعه بنکارت Bankart lesion میگویند. اگر این ضایعه به درستی درمان نشود مفصل شل شده و بعداً با هر ضربه کمی به راحتی در میرود.
ضربات مکرر : گاهی اوقات علت شل شدن لیگامان های اطراف شانه دررفتگی شانه نبوده است. این شلی ممکن است بدنبال ضربات خفیف ولی مکرری که به شانه وارد میشود بوجود آید. فعالیت هایی مثل شنا، تنیس و والیبال میتواند این ضربات خفیف و مکرر را به شانه وارد کند.
ناپایداری در همه جهات : در این بیماران سابقه ضربه چه بصورت شدید و چه بصورت خفیف و مکرر وجود ندارد. شلی بافت های اطراف شانه در این بیماران مادرزادی است و معمولاً در مفاصل دیگر هم وجود دارد.
ناپایداری چندجهته به‌خصوص در دختران نوجوان و ورزشکاران زن شایع‌تر است. طبق یک مطالعه حدود نیمی از زنان مبتلا به این نوع ناپایداری، بر اساس معیار بیتون، شلی عمومی مفاصل هم دارند که نشان میدهد شلی بافتی یک عامل زمینه‌ای مهم در این بیماران است.
علائم ناپایداری مفصل شانه چیست
علائم ناپایداری مفصل شانه معمولاً بصورت درد شانه بدنبال یک ضربه خفیف، احساس لقی در مفصل شانه و دررفتگی مکرر مفصل شانه است. بیمار در حین فعالیت های معمولی روزمره و بدون اینکه فشار زیادی هم به مفصل شانه وی وارد شود دچار دررفتگی میشود.
در چند دررفتگی اول بیمار ممکن است درد شدیدی داشته باشد و برای جااندازی به پزشک مراجعه کند ولی بعد از مدتی شانه آنقدر لق و ناپایدار میشود که خود بیمار میتواند آنرا جااندازی کند.
طبق یک مطالعه بر روی 128 بیمار 16 تا 40 ساله، حدود 36 درصد از افراد ظرف 12 ماه اول بعد از اولین دررفتگی شانه، دوباره دچار بی‌ثباتی یا دررفتگی مکرر شدند، به‌خصوص در گروه سنی زیر 25 سال.
تشخیص ناپایداری مفصل شانه
بعد از اینکه پزشک معالج اطلاعات لازم را در مورد ناراحتی بیمار از وی دریافت کرد شانه را معاینه میکند. در بعضی وضعیت ها شانه بیمار در میرود و وقتی پزشک میخواهد شانه را در این وضعیت قرار دهد با مقاومت بیمار روبرو میشود.
روش های تصویر برداری مثل ام آر آی ممکن است در تشخیص بافت های آسیب دیده به پزشک کمک کند.
درمان ناپایداری مفصل شانه
ابتدا سعی میشود ناپایداری مفصل شانه از راه های غیر جراحی درمان شود. اگر این روش ها موفقیت آمیز نبودند ممکن است نیاز به عمل جراحی باشد. درمان غیر جراحی شامل موارد زیر است :
تغییر در فعالیت های بدنی : بدین معنا که فعالیت هایی را که در آنها ناراحتی بیمار بیشتر میشود انجام ندهیم.
استفاده از داروهای ضد التهابی : داروهای ضد التهابی میتواند شدت درد این بیماران را کاهش دهد.
فیزیوتراپی :بصورت انجام نرمش هایی برای تقویت عضلات اطراف شانه و افزایش توانایی در کنترل آنها.
طبق یک مطالعه بالینی، بیمارانی که برنامه فیزیوتراپی را حداقل 6 ماه به‌طور منظم دنبال می‌کنند، در بسیاری موارد بهبودی قابل‌توجهی در ثبات و درد شانه تجربه می‌کنند. اما بیمارانی که بعد از حدود سه ماه هیچ پاسخ مطلوبی نشان ندهند، معمولا با ادامه فیزیوتراپی به‌تنهایی هم بهبود نمی‌یابند و باید گزینه جراحی بررسی شود.
درمان جراحی : انواع متفاوتی از اعمال جراحی برای درمان ناپایداری مفصل شانه انجام میشوند ولی معمول ترین آنها ترمیم ضایعه بنکارت است.
در این روش که ممکن است به روش سنتی و با شکاف دادن جلوی شانه و یا از طریق آرتروسکوپی انجام شود لیگامان های صدمه دیده و ضایعه بنکارت ترمیم میشوند.
طبق بررسی مطالعات جراحی آرتروسکوپی ضایعه بنکارت، نرخ دررفتگی مجدد بسته به روش جراحی و شدت آسیب استخوانی، در بیشتر مطالعات بین 2 تا 10 درصد گزارش شده است.
بازپروری و فیزیوتراپی ناپایداری مفصل شانه
این مرحله برای بدست آوردن یک نتیجه مطلوب از عمل جراحی بسیار مهم است. بعد از جراحی، شانه تا مدتی بیحرکت میشود و سپس تحت نظر پزشک ارتوپد و فیزیوتراپ، نرمش های خاصی جهت افزایش دامنه حرکت و تقویت عضلات اطراف شانه انجام میشوند.
سوالات متداول
منابع:
- Multidirectional Shoulder Instability: Treatment – PMC
- Multidirectional instability in female athletes – Annals of Joint
- Who will redislocate his/her shoulder? Predicting recurrent instability following a first traumatic anterior shoulder dislocation – PMC
- Systematic Review of Arthroscopic Bankart Repair Outcomes for Anterior Shoulder Instability – PMC
نویسنده: دکتر مهرداد منصوری، متخصص ارتوپدی، جراح استخوان و مفاصل
مطالب این مقاله صرفا جنبه‌ی اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین معاینه، تشخیص و توصیه‌ی پزشک معالج نیست.
دیدگاه‌ها