خون‌رسانی دست از دو شریان رادیال و اولنار تامین میشود. این دو در کف دست دو قوس شریانی سطحی و عمقی می‌سازند و از این قوس‌ها شریان‌های انگشتی به دو طرف هر انگشت می‌روند.
رگ‌های دست به پنج علت عمده بیمار میشوند: ضربه، فشار مکرر، انسداد، تومور و اسپاسم عروقی. ضربه‌های نافذ مانند بریدگی با شیشه یا چاقو میتوانند شریان را قطع کنند. ضربه‌های غیرنافذ و مکرر، مانند استفاده از کف دست به‌جای چکش، به دیواره‌ی شریان اولنار آسیب می‌زنند و به انسداد آن منجر میشوند.
آنوریسم یعنی ضعیف شدن و گشاد شدن موضعی دیواره‌ی رگ، و خطر اصلی آن ایجاد لخته‌های کوچک مهاجر به انگشتان است. تغییر شکل‌های عروقی وقتی رخ می‌دهند که شریان و ورید مجاور به‌طور غیرطبیعی به هم متصل شوند و درد، تعریق موضعی و احساس ضربان ایجاد کنند.
کبود شدن ناگهانی و بدون ضربه‌ی یک انگشت اغلب سندروم آخن‌باخ است، وضعیتی خوش‌خیم که خودبه‌خود برطرف میشود. علائم مشترک بیماری‌های عروقی دست شامل درد، تغییر رنگ نوک انگشت، زخمی که خوب نمیشود، عدم تحمل سرما و بیحسی و گزگز انگشتان است.
تشخیص با معاینه، تست آلن، سونوگرافی داپلر و در موارد لازم آنژیوگرافی انجام میشود. درمان از محافظت از دست و ترک سیگار تا بازسازی جراحی شریان را در بر میگیرد، و انتخاب روش به علت زمینه‌ای و شدت علائم بستگی دارد.
آناتومی کاربردی
شریان ها یا سرخرگ ها خون تازه را از قلب به اندام ها رسانده و ورید ها یا سیاهرگ ها خون کم اکسیژن را مجددا به قلب و ریه بازمیگردانند.
از ساعد دو شریان رادیال و اولنار به کف دست رفته و سپس از کف دست شریان ها به تک تک انگشتان رفته و وریدها از آنها برمیگردند. هر انگشت در دو طرف خود دو سرخرگ دارد. نبض شریان های رادیال و اولنار را میتواند در دو طرف مچ دست لمس کرد.
دو شریان رادیال و اولنار در کف دست دو قوس شریانی سطحی و عمقی می‌سازند و شریان‌های انگشتی از همین قوس‌ها به دو طرف هر انگشت می‌روند. مسیر کامل این شریان‌ها در آناتومی دست توضیح داده شده است.
بیماری های عروقی دست چه عللی دارند
رگ های دست به پنج علت عمده بیمار میشوند که شامل ضربه، فشار، بسته شدن، تومور و اسپاسم عروقی است. مشکلات عروقی در بیماران مبتلا به دیابت، افزایش فشار خون و نارسایی کلیه و در کسانی که از ابزارهای ویبراتور و لرزاننده استفاده میکنند و در مصرف کنندگان سیگار بیشتر دیده میشود.
مشکلات زیر بطور شایعی موجب بیماری عروقی در دست میشوند
ضربه : گاهی اوقات ضربات نافد دست مثل ورود اجسام تیز موجب آسیب عروق دست میشوند و یا حتی ممکن است ضربات غیر نافذ موجب آسیب به لایه داخلی رگ شده و بدنبال آن با ایجاد لخته در مسیر رگ، جریان خون درون آن دچار مشکل شود
آنوریسم : آنوریسم Aneurysm نوعی ضعیف شدن جدار رگ است که موجب میشود رگ در یک ناحیه مثل بادکنک گشاد و متورم شود. با ایجاد جریان های گردابی در درون این حوضچه های خونی ممکن اس لخته هایی درون آنها تشکیل شده و این لخته ها با رفتن به مویرگ های کوچکتر انگشت موجب اختلال در جریان خون آنها شوند
آنوریسم واقعی شریان‌های دست نادر است و درمان آن هم چالش‌برانگیز است. در سندروم چکش هیپوتنار، آسیب مکرر به دیواره‌ی شریان اولنار میتواند هم به لخته و انسداد و هم به گشاد شدن و آنوریسم منجر شود، و خطر اصلی آن مهاجرت لخته‌های کوچک به انگشتان است.
تغییر شکل های عروقی : گاهی اوقات شریان ها و وریدهای کنار هم دچار اتصال کوتاه میشوند یعنی مسیری فرعی این دو را به هم متصل میکند. به این ترتیب خون شریانی بدون عبور از بافت ها مستقیما به ورید میرود. به این وضعیت شانت میگویند.
تومور : بعضی تومورهای دست منشأ عروقی دارند. شناخته‌شده‌ترین آنها تومور گلوموس است، یک تومور خوش‌خیم و بسیار کوچک زیر ناخن که درد شدید و حساسیت به سرما ایجاد میکند.
وقتی جریان خون زیادی بین شریان و ورید شانت Shunt میشود موجب بروز علائمی مانند درد، تعریق زیاد در ناحیه، احساس سنگینی، گرم شدن ناحیه، پرمویی محل و حتی خونریزی خودبخودی در ناحیه میشود.
بیماری یا فنومن رینود : در بیماری رینود به علت اسپاسم و تنگ شدن عروق خونی دست و انگشتان، انگشتان احساس سرما کرده و درد کرده و رنگ پریده و سپس کبود و سپس قرمز میشوند.
اسپاسم رگ در این بیماری معمولا به علت در معرض قرار گرفتن بیمار در مقابل سرما یا دود سیگار ایجاد میشود.
مرز این دو گروه ساده است. سردی و تغییر رنگی که حمله‌ای است، هر دو دست را قرینه درگیر میکند و بین حمله‌ها کاملا برطرف میشود، بیماری رینود است.
سردی یا تغییر رنگی که فقط یک دست یا فقط یکی دو انگشت را درگیر کرده و دائمی است، ضایعه‌ی ساختاری دیواره‌ی رگ است و در همین مقاله بررسی میشود.
سندروم چکش هیپوتنار: انسداد شریان اولنار در کف دست
شریان اولنار در کف دست، درست در برجستگی سمت انگشت کوچک، از کانال گویون بیرون می‌آید و از کنار قلاب استخوان هامیت می‌گذرد. در این نقطه محافظ استخوانی کمی دارد.
در افرادی که مکررا از کف دستشان به‌جای چکش استفاده میکنند، این شریان بین جسم سخت و استخوان زیرش کوبیده میشود. مشاغل و فعالیت‌های در معرض خطر شامل نجاری، مکانیکی، کار با ابزارهای ارتعاشی و بعضی ورزش‌ها مانند والیبال، بیسبال و دوچرخه‌سواری کوهستان هستند.
این سندروم عروقی ناشی از استفاده‌ی بیش از حد نادر است. ضربه‌ی مکرر لایه‌ی داخلی شریان را آسیب می‌زند و همین آسیب به اسپاسم عروقی، تجمع پلاکت‌ها و تشکیل لخته منجر میشود.
سیر علائم مشخص است. ابتدا درد و گزگز شروع میشود و در نهایت به لنگش دست هنگام کار و کاهش خون‌رسانی انگشتان می‌رسد.
در یک نمونه‌ی گزارش‌شده، یک مرد 71 ساله‌ی مکانیک خودرو با درد چند ماهه‌ی دست راست، تورم و درد روی برجستگی سمت انگشت کوچک و گزگز انگشت پنجم مراجعه کرده بود. سونوگرافی داپلکس شریان اولنار گشادشده همراه با لخته را نشان داد.
نشانه‌ی افتراقی مهم این است که علائم معمولا فقط انگشتان چهارم و پنجم را درگیر میکند، چون شریان اولنار عمدتا همین انگشتان را خون‌رسانی میکند. این الگو آن را از بیماری رینود که همه‌ی انگشتان هر دو دست را قرینه درگیر میکند جدا میکند.
در هر فرد با کاهش خون‌رسانی دست که به‌طور شغلی یا تفریحی از برجستگی سمت انگشت کوچک به‌جای چکش استفاده میکند، باید این تشخیص در نظر گرفته شود. تشخیص زودهنگام امکان درمان موثرتر را فراهم میکند و برای پیشگیری از عوارض بلندمدت اهمیت دارد.
درمان محافظه‌کارانه، یعنی توقف فعالیت‌هایی که از این ناحیه‌ی کف دست استفاده میکنند، با بهبود علائم همراه بوده است. چند اصل پایه هم برای همه‌ی بیماران صدق میکند، از جمله محافظت از دست و ترک سیگار.
شایع‌ترین عمل جراحی این سندروم، برداشتن قطعه‌ی بیمار شریان و بازسازی آن با بای‌پس وریدی است. بهترین گزینه‌ی درمانی و به‌ویژه اینکه چه زمانی باید جراحی کرد، به‌دلیل کمبود داده‌ی محکم هنوز محل اختلاف است.
در یک بررسی بر روی 19 بیمار با میانگین پیگیری 7 سال، در آخرین پیگیری 47 درصد بیماران علائمشان کاملا برطرف شده بود، 42 درصد بهتر شده بودند و فقط 11 درصد بدون تغییر مانده بودند.
در همان بررسی نرخ باز ماندن بای‌پس 63 درصد بود و لخته شدن آن در 30 درصد موارد رخ داد. بیمارانی که بای‌پس بازی داشتند نمره‌ی علائم سرما بهتری داشتند، 20.3 در برابر 40.6، و نمره‌ی ناتوانی QuickDASH به‌طور میانگین 20.45 از 100 بود.
علائم بیماری های عروقی دست چیست
گرچه بیماری عروقی به هر علتی باشد ممکن است علائم خاصی داشته باشد، علائم مشترکی کمابیش در همه این بیماری ها دیده میشوند که عبارتند از
- درد
- تغییر رنگ نوک انگشت
- ایجاد زخم در نوک انگشت که خوب نمیشود
- عدم تحمل به سرما
- بیحسی یا احساس گزگز در انگشت
- تورم موضعی در اطراف رگ
کبود شدن ناگهانی انگشت دست نشانه‌ی چیست
کبود شدن ناگهانی یک انگشت بدون هیچ ضربه‌ای منظره‌ی ترسناکی دارد. در بیشتر موارد علت خوش‌خیمی دارد و این وضعیت نام مشخصی هم دارد.
به این حالت سندروم آخن‌باخ یا هماتوم حمله‌ای انگشت میگویند. بیمار دچار درد و تورم دوره‌ای در یک یا چند انگشت میشود و بعد از آن یک هماتوم در سمت کف‌دستی بند اول انگشت ظاهر میشود.
علائم پیش‌درآمد مثل درد، گزگز و خارش ممکن است از چند دقیقه تا چند ساعت پیش از ظاهر شدن تغییر رنگ رخ بدهد. خونریزی زیر پوست معمولا خودبه‌خود یا با فشار موضعی متوقف میشود و تغییر رنگ ظرف چند روز و بدون عارضه‌ی دائمی از بین میرود.
این وضعیت خوش‌خیم است و علت آن هنوز ناشناخته است. تشخیص هم کاملا بالینی است، چون نتیجه‌ی همه‌ی بررسی‌های معمول طبیعی درمی‌آید.
شناختن این وضعیت مهم است، چون به پزشک اجازه می‌دهد به بیمار درباره‌ی سیر خوش‌خیم آن اطمینان بدهد و از آزمایش‌های غیرضروری جلوگیری کند.
بعضی کبودی‌های ناگهانی خوش‌خیم نیستند و باید بررسی شوند:
- کبودی همراه با سرد و بی‌حس شدن انگشت که نشانه‌ی قطع خون‌رسانی شریانی است و اورژانس محسوب میشود
- کبودی مکرر در چند انگشت که میتواند نشانه‌ی بیماری رینود یا یک بیماری بافت همبند باشد
- کبودی همراه با زخمی که خوب نمیشود و نشانه‌ی کاهش مزمن خون‌رسانی است
- کبودی زیر ناخن بدون سابقه‌ی ضربه که باید از یک لکه‌ی رنگدانه‌ای جدا شود
- کبودی‌های خودبه‌خودی مکرر در چند نقطه‌ی بدن که نشانه‌ی اختلال انعقادی است، نه بیماری دست
اگر کبودی بعد از ضربه ایجاد شده و ناخن را درگیر کرده، موضوع در آسیب ناخن دست توضیح داده شده است.
تشخیص بیماری عروقی دست چگونه انجام میشود
برای تشخیص علت بوجود آوردنده اختلال عروقی دست از روش هایی مانند سونوگرافی داپلر، ام آر آی و آنژیوگرافی استفاده میشود.
تست آلن ساده‌ترین و کم‌هزینه‌ترین بررسی خون‌رسانی دست است. پزشک هر دو شریان رادیال و اولنار را در مچ دست می‌فشارد تا کف دست سفید شود، سپس شریان اولنار را رها میکند و سرخ شدن کف دست را بررسی میکند.
در یک مطالعه بر روی 438 بیمار، دقت تشخیصی تست آلن اصلاح‌شده 81.7 درصد و ویژگی آن 82.8 درصد بود. یعنی این تست مفید و رایگان است ولی خطاپذیر هم هست، پس نتیجه‌ی آن به‌تنهایی تصمیم‌گیرنده نیست.
بررسی‌های معمول باید شامل معاینه‌ی فیزیکی همراه با تست آلن، پلتیسموگرافی انتهای انگشتان و سونوگرافی داپلکس باشد. بنا بر نظر رایج، آنژیوگرافی همچنان آزمون استاندارد طلایی برای اثبات انسداد شریان اولنار است.
درمان بیماری‌های عروقی دست
درمان به علت زمینه‌ای بستگی دارد. در ضربه‌ی نافذ که شریان را قطع کرده، ترمیم فوری شریان لازم است و همین اصل در درمان زخم دست و در پیوند انگشت قطع شده هم به کار میرود.
در انسداد و آسیب مزمن دیواره‌ی شریان، اولین قدم محافظت از دست و ترک سیگار است. اگر علائم ادامه پیدا کند، برداشتن قطعه‌ی بیمار شریان و بازسازی آن با بای‌پس وریدی انجام میشود.
در آنوریسم، بستن دو سر رگ و برداشتن آنوریسم یک گزینه‌ی شناخته‌شده است. در یک گزارش، دو بیمار با همین روش و تحت بیحسی موضعی درمان شدند، روز بعد مرخص شدند و در پیگیری پنج ساله هیچ عارضه‌ی عروقی نداشتند.
در سندروم آخن‌باخ درمان خاصی لازم نیست و اطمینان دادن به بیمار کافی است. در تغییر شکل‌های عروقی هم تصمیم به درمان به اندازه و محل ضایعه و شدت علائم بستگی دارد.
سوالات متداول
منابع:
- Hypothenar hammer syndrome – VASA
- Hypothenar hammer syndrome: case report and review – Journal of Emergency Medicine
- Hypothenar hammer syndrome: outcomes after ulnar artery reconstruction with autologous vein graft – Hand Surgery and Rehabilitation
- Achenbach syndrome (paroxysmal finger hematoma) – Vascular Medicine
- Photoplethysmography using a smartphone application for assessment of ulnar artery patency – CMAJ
- Arterial Palmar Arch Aneurysms Management: Case Series – Vascular and Endovascular Surgery
نویسنده: دکتر مهرداد منصوری، متخصص ارتوپدی، جراح استخوان و مفاصل
مطالب این مقاله صرفا جنبه‌ی اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین معاینه، تشخیص و توصیه‌ی پزشک معالج نیست.
دیدگاه‌ها