پوکی استخوان یا استئوپروز باعث ضعیف شدن تدریجی و بی علامت مهره های ستون فقرات میشود. شایعترین محل شکستگی ناشی از آن ستون مهره است و شیوعش دو برابر شکستگی لگن یا مچ دست است. با پیشرفت پوکی استخوان، فشارهای عادی روزمره مانند سرفه، خم شدن یا پایین رفتن از پله هم میتوانند شکستگی های ریز و تدریجی در مهره ایجاد کنند.
با تجمع این شکستگی های ریز، ارتفاع جلوی مهره ها کم میشود و ستون مهره کم کم قوس پیدا میکند. به این حالت کیفوز یا قوز پیری میگویند و با کاهش قد همراه است. درد این شکستگی ها بیشتر در بالا و میانه پشت احساس میشود، نه در پایین کمر، و با ایستادن یا نشستن بدتر و با دراز کشیدن بهتر میشود. بسیاری از بیماران هم کاملا بدون علامت میمانند.
تشخیص با رادیوگرافی، سی تی اسکن، ام آر آی، اسکن رادیوایزوتوپ و سنجش تراکم استخوان انجام میشود. اکثر این شکستگی ها طی شش تا هشت هفته با استراحت، دارو و گاهی بریس طبی خود به خود بهبود مییابند.
در صورت درد شدید و مقاوم، کیفوپلاستی یا ورتبروپلاستی به کاهش درد و تثبیت مهره کمک میکنند. ولی درمان خودِ پوکی استخوان با دارو، مکمل کلسیم و ویتامین D و ورزش، مهمترین کار برای پیشگیری از شکستگی بعدی است.
پوکی استخوان نوعی ضعیف شدن استخوان های بدن با افزایش سن است. پوکی استخوان یا استئوپروز موجب میشود استخوان های ما راحت تر شکسته شوند.
روند پوکی استخوان در طول سالها و بطور مستمر بدون هیچ علامتی پیشرفت میکند تا وقتی که موجب یک شکستگی در بدن ما شود. تازه آن وقت است که ممکن است متوجه وجود آن شویم.
استئوپروز یا پوکی استخوان میتواند در هر نقطه ای از بدن ایجاد شکستگی کند ولی شکستگی های ناشی از پوکی استخوان بیشتر در ستون مهره دیده میشود. این نوع شکستگی هر سال در قریب هفتصد هزار انسان فقط در آمریکا اتفاق میفتد.
نواحی دیگری از بدن که میتواند بدنبال استئوپروز دچار شکستگی شوند استخوان های لگن و مچ دست هستند با این حال شیوع شکستگی ستون مهره بدنبال پوکی استخوان دو برابر دیگر شکستگی ها است.
این مقاله فقط درباره شکستگی مهره ای است که مکانیسمش پوکی استخوان است. شکستگی مهره بر اثر ضربه و تصادف موضوع جداگانه ای است و در مقاله شکستگی ستون مهره توضیح داده شده است.
شکستگی فشاری مهره بیشتر از پوکی استخوان پیشرفته ایجاد میشود. به ندرت هم علتش متاستاز یا ضربه به ستون مهره است، و در هر حال به درد ناتوان کننده و کاهش توان عملکردی منجر میشود.
طبق یک بررسی، از هر 10 زن سفیدپوست بالای 50 سال 4 نفر ممکن است در طول عمرشان دچار شکستگی لگن یا ستون مهره شوند. خطر این شکستگی با افزایش سن به روشنی بالا میرود.
چگونه در ستون مهره به علت پوکی استخوان قوس و قوز ایجاد میشود
وقتی مهره دچار استئوپروز یا پوکی استخوان میشود ضعیف میشود. جسم مهره از استخوانی درست شده که مثل اسفنج یا یک کیک دارای خلل و فرج و حفرات کوچکی است. با افزایش سن و به علت استئوپروز این خلل و فرج و حفرات بزرگتر شده و در نتیجه مهره ضعیف میشود.
تنه مهره از بیرون یک لایه استخوان سخت دارد و داخلش از استخوان اسفنجی پر شده است. ساختار کامل ستون مهره و اجزای آن جای دیگری توضیح داده شده است. پوکی استخوان همین بخش اسفنجی داخلی را ضعیف میکند.
در طول روز بطور طبیعی فشارها و ضرباتی به مهره ها وارد میشوند که مهره ها به راحتی در مقابل آنها مقاومت میکنند.
وقتی استخوان مهره ضعیف میشود تحمل مقاومت در مقابل این فشارها و ضربات را از دست میدهد در نتیجه براثر هر ضربه کوچکی که به مهره وارد میشود شکستگی های بسیار کوچکی در مهره ایجاد میشود.
این ضربات و فشارها ممکن است براثر پریدن، جهیدن، چرخیدن، پایین رفتن از پله، افتادن ماشین در دست انداز، بلند کردن یک جسم سنگین یا حتی سرفه و عطسه کردن اتفاق بیفتد.
فرد متوجه این شکستگی ها نمیشود جز اینکه ممکن است در همان زمان قدری کمردرد برای فرد ایجاد شود که بعد از مدتی خوب میشود. شکستگی هم خودبخود جوش میخورد.
به تدریج شکستگی پشت شکستگی اتفاق میفتد و کم کم این شکستگی ها به هم اضافه میشوند. با هر بار شکستگی شکل مهره کمی تغییر میکند. مهره روی خودش خرد میشود.
ارتفاع مهره کم میشود و این کاهش ارتفاع بخصوص در جلوی مهره بیشتر است. بهد از مدتی شکل جسم مهره که بصورت یک استوانه است تغییر کرده و ارتفاع جلوی استوانه کم میشود.
وقتی این اتفاق درچند مهره ایکه روی یکدیگر قرار گرفته اند میفتد ستون مهره به طرف جلو خمیده میشود یعنی قوس پیدا میکند. به همین علت فرد کم کم دچار قوز میشود. وی متوجه میشود که کم کم قدش نیز در حال کاهش است.
این شکستگی ها را کمپرشن Compression fracture میگویند. مهره ای که دچار پوکی است هم میتواند مانند هر استخوان دیگر دچار یک شکستگی واحد و بزرگ شود. احتمال این شکستگی ها در مهره پوک شده بیشتر است و این مهره ها بر اثر ضربات به مراتب ضعیف تر از معمول هم دچار شکستگی میشوند.
در یک مطالعه بر روی 6,439 زن 55 تا 80 ساله، هر 15 درجه افزایش زاویه کیفوز با بیش از 4 سانتی متر کاهش قد و وجود شکستگی مهره ارتباط داشت. نسبت شانس این ارتباط 1.88 بود، یعنی نزدیک به دو برابر.
خودِ قوز پشت یک بیماری مستقل هم هست که علل دیگری غیر از پوکی استخوان دارد. توضیح کامل آن در مقاله کیفوز یا قوز پشت آمده است.
علائم شکستگی مهره بدنبال پوکی استخوان
درد مهمترین علامت این شکستگی مهره کمر در اثر پوکی استخوان است. درد در ناحیه کمر احساس میشود و با ایستادن و یا نشستنن بدتر شده و با دراز کشیدن بهتر میشود.
محل درد همیشه پایین کمر نیست. طبق یک مطالعه بر روی زنان مسن، شکستگی مهره های سینه ای با درد بالا و میانه پشت مرتبط بود ولی با کمردرد پایین ارتباطی نداشت. پس قوز کردن بدون کمردرد پایین هم میتواند نشانه شکستگی مهره باشد.
شروع حاد این شکستگی معمولا به صورت کمردرد ناگهانی با حرکت، سرفه یا بلند کردن جسم است. با این حال بسیاری از بیماران کاملا بدون علامت میمانند. این شکستگی ها میتوانند به درد مداوم، تغییر وضعیت بدن، کاهش قد و محدودیت عملکردی منجر شوند.
درد پشت در سالمند همیشه از شکستگی نیست. آرتروز ستون مهره هم علت شایعی است و به همین دلیل تصویربرداری و سنجش تراکم استخوان لازم میشود.
پزشک معالج برای تشخیص عارضه از روش های تصویر برداری مانند رادیوگرافی ساده یا سی تی اسکن یا ام آر آی یا اسکن رادیوایزوتوپ استفاده میکند. بررسی و سنجش تراکم استخوان برای پی بردن به درجه پوکی استخوان ممکن است مورد نیاز باشد.
درمان شکستگی مهره بدنبال پوکی استخوان
اکثر موارد شکستگی مهره کمر در اثر پوکی استخوان بعد از 6 تا 8 هفته بطور خود بخود خوب میشوند. چند روز استراحت و مصرف دارو ممکن است تنها درمانی باشد که مورد نیاز این بیماران است. گاهی پزشک معالج بریس های بخصوصی بصورت کمربند طبی برای بیمار تجویز میکند تا قدری حرکات ستون مهره را محدود کند. این محدودیت ممکن است به بهبود شکستگی کمک کند.
همچنین پزشک معالج از داروهایی برای کنترل شدت پوکی استخوان کمک میگیرد. در صورتیکه درد به درمان های معمول جواب ندهد عمل جراحی ممکن است به بیمار کمک کند.
برای کنترل درد از استامینوفن، داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی، مخدرها یا کلسی تونین استفاده میشود. درمان محافظه کارانه شامل فیزیوتراپی و بریس است و روش های تقویت مهره از راه پوست وقتی در نظر گرفته میشوند که این درمان ها برای کنترل علائم کافی نباشند.
دو نوع جراحی که برای این بیماران انجام میشود کیفوپلاستی و ورتبروپلاستی است. بهترین کاندید این جراحی ها بیمارانی هستند که به علت شکستگی کمپرشن جدید دچار درد شدید شده اند.
کیفوپلاستی Kyphoplasty
در کیفوپلاستی یک بالون کوچک به داخل مهره شکسته شده فرستاده شده و باد میشود. این کار موجب میشود شکل مهره به حالت قبلی خود برگردد. سپس بالون خارج شده و بجای محل خالی، سیمان استخوانی تزریق میشود.
جزئیات کامل نحوه انجام و تفاوت این دو روش در مقاله کیفوپلاستی و ورتبروپلاستی آمده است.
در یک مطالعه بر روی 67 بیمار، کیفوپلاستی به طور متوسط 45 درصد از ارتفاع از دست رفته مهره را بازگرداند. در همین 67 بیمار نمره درد و مصرف روزانه مورفین هم کم شد و شاخص های عملکردی بهتر شد.
ورتبروپلاستی Vertebroplasty
این روش هم مثل قبلی است با این تفاوت که بالونی به داخل مهره فرستاده نمیشود بلکه سیمان استخوانی مستقیماً به داخل مهره تزریق میشود. در این روش تلاشی در تصحیح تغییر شکل ایجاد شده در مهره صورت نمیگیرد و هدف از جراحی فقط محکم کردن مهره شکسته شده است.
گاهی شکستگی مهره روی نخاع یا ریشه های عصبی فشار می آورد. در این حالت که نقص عصبی ایجاد شده باشد، جراحی رفع فشار لازم میشود. عوارض احتمالی این جراحی ها در مقاله عوارض جراحی ستون فقرات توضیح داده شده است.
پیشگیری از شکستگی بعدی و درمان پوکی استخوان
بعد از اولین شکستگی مهره، مهمترین کار جلوگیری از شکستگی بعدی است. درمان خودِ شکستگی به تنهایی کافی نیست و پوکی استخوان هم باید درمان شود.
درمان این شکستگی باید ترکیبی از چند رویکرد باشد: ورزش، اصلاح فعالیت، مکمل کلسیم و ویتامین D، و دارو. بیس فسفونات ها و دنوزوماب درمان خط اول پوکی استخوان هستند.
در بررسی 15 مطالعه روی بیش از 704,134 بیمار، خطر شکستگی در کسانی که دارو را درست مصرف نکردند 46 درصد بیشتر بود. این افزایش خطر برای شکستگی مهره 43 درصد، برای شکستگی لگن 28 درصد و برای شکستگی های غیرمهره ای 16 درصد بود.
مشکل واقعی، نیمه کاره رها کردن دارو است. در همان بررسی بیمارانی که یک سال پیگیری شدند به طور متوسط فقط 184 روز به دارو پایبند ماندند، یعنی حدود نصف سال.
دنوزوماب یکی از داروهای اصلی پوکی استخوان است. در بررسی ده سال داده، این دارو تراکم استخوان را به تدریج افزایش داد و نرخ شکستگی مهره را پایین نگه داشت، بدون اینکه خطر عفونت یا سرطان را بالا ببرد. نرخ نکروز استخوان فک و شکستگی غیرمعمول ران هم بسیار پایین بود.
یک هشدار مهم درباره این دارو وجود دارد. بعد از قطع دنوزوماب باید بلافاصله به یک داروی ضدپوکی استخوان دیگر منتقل شد.
در غیر این صورت یک جهش موقت در بازسازی استخوان رخ میدهد که به افت سریع تراکم استخوان و شکستگی های چندگانه مهره منجر میشود. پس قطع خودسرانه این دارو خطرناک است.
سوالات متداول
منابع:
- Diagnosis and Management of Vertebral Compression Fractures – PubMed
- Correlates of kyphosis in older women – PubMed
- Managements of osteoporotic vertebral compression fractures: A narrative review – PubMed
- Kyphoplasty increases vertebral height, decreases both pain score and opiate requirements while improving functional status – PubMed
- Poor bisphosphonate adherence for treatment of osteoporosis increases fracture risk – PubMed
- Denosumab in the Treatment of Osteoporosis: 10 Years Later: A Narrative Review – PubMed
نویسنده: دکتر مهرداد منصوری، متخصص ارتوپدی، جراح استخوان و مفاصل
مطالب این مقاله صرفا جنبه‌ی اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین معاینه، تشخیص و توصیه‌ی پزشک معالج نیست.
دیدگاه‌ها