اپی فیزیودز عمل جراحی‌ای است که در کودکانی که هنوز در حال رشد هستند انجام میشود و دو کاربرد اصلی دارد: مساوی‌کردن دو اندام تحتانی با اختلاف طول، و اصلاح انحراف مفصل (به‌ویژه زانو). این جراحی بر پایه صفحه رشد (صفحه اپی‌فیزی) عمل می‌کند.
اختلاف طول کمتر از 2 سانتیمتر نیازی به جراحی ندارد؛ اختلاف بین 2 تا 5 سانتیمتر با اپی فیزیودز قابل‌اصلاح است. در این روش، صفحه رشد انتهای استخوان بلندتر به‌طور کنترل‌شده تخریب یا با پلاک مسدود میشود تا رشد آن متوقف شود. زمان‌بندی این عمل بسیار حساس است: جراحی زودهنگام باعث کوتاه‌تر شدن بیش‌ازحد اندام و جراحی دیرهنگام باعث اصلاح ناکافی میشود.
برای اصلاح انحراف زانو، صفحه رشد فقط در یک طرف مفصل تخریب میشود تا رشد نامتقارن، انحراف را به‌تدریج اصلاح کند. بعد از عمل، اندام گچ‌گیری میشود و بیمار پس از 8 تا 12 هفته میتواند بدون گچ راه برود، اما نتیجه نهایی تا پایان بلوغ مشخص نمی‌شود.
صفحه رشد چیست و چه نقشی دارد
اختلاف طول دو اندام تحتانی در صورت شدید بودن در بچه ها میتواند موجب لنگش و همچنین تغییر شکل در لگن و ستون فقرات شود. از اپی فیزیودز برای تصحیح انحراف بعضی مفاصل بخصوص مفصل زانو هم استفاده میشود.
در دو انتهای استخوان های بلند بدن (مانند ران و ساق) صفحات غضروفی وجود دارند که به آنها صفحه رشد Growth plate یا صفحه اپی فیزی Epiphyseal plate میگویند. این صفحات مسئول رشد طولی استخوان بوده و در پایان بلوغ تبدیل به استخوان میشوند. بعد از این زمان دیگر امکانی برای بلندتر شدن طول استخوان نیست.
چه زمانی اختلاف طول اندام نیاز به جراحی دارد
اختلاف در طول اندام های تحتانی در صورتی که کمتر از ۲ سانتیمتر باشد نیازی به اصلاح جراحی وجود نخواهد داشت. در بچه ها اختلاف بین ۵-۲ سانتیمتر را میتوان با انجام عمل جراحی اپی فیزیودز اصلاح کرد.
طبق مطالعات بیومکانیک در PMC، آستانه رایج بالینی برای مداخله (کفش طبی یا جراحی) اختلاف طول اندام 2 سانتیمتر یا بیشتر است. اپی‌فیزیودز معمولاً برای اختلاف‌های بین 2 تا 5 سانتیمتر در کودکانی که هنوز صفحه رشد باز دارند مناسب است.
عمل اپی‌فیزیودز چگونه انجام میشود
در این نوع از جراحی صفحه رشد انتهای پایینی استخوان ران که بلندتر از استخوان ران طرف مقابل است به نحوی تخریب میشود که بعد از جراحی دیگر نتواند طول استخوان را افزایش دهد.
نتیجه آن است که استخوان رانی که جراحی شده دیگر رشد نمیکند ولی استخوان ران طرف مقابل به رشد خود تا پایان دوران بلوغ ادامه میدهد. پس در پایان دوران بلوغ که رشد طولی استخوان ها متوقف میشوند باید دو استخوان ران طول یکسانی داشته باشند.
اهمیت زمان‌بندی جراحی
زمان بندی انجام عمل اپی فیزیودز بسیار مهم بوده و مهارت زیادی میخواهد. اگر عمل جراحی زودتر از موعد خود انجام شود.
طول استخوان ران عمل شده از استخوان طرف مقابل کوتاه تر شده و اختلاف طول اندام ها برعکس میشود و اگر جراحی دیرتر از موعد انجام شود اصلاح به اندازه کافی صورت نگرفته و اندام بلندتر باز هم تا حدودی بلند تر باقی میماند.
اصلاح انحراف مفصل زانو با اپی‌فیزیودز
در مواردی که مفصل دچار انحراف باشد میتوان با تخریب صفحه رشد در یک طرف مفصل انحراف را تصحیح کرد.
بعد از انجام این عمل جراحی اپی فیزیودز، استخوان در طرفی که صفحه رشد سالم دارد رشد کرده و در طرف دیگر رشد نمیکند که نتیجه آن تغییر تدریجی امتداد استخوان در مفصل و در نتیجه تصحیح انحراف مفصل است. از این نوع اپی فیزیودر معمولا در مفصل زانو استفاده میشود.
برای انجام جراحی اپی فیزیودز برای تصحیح اختلاف طول اندام ها، دو شکاف در دو طرف زانو داده شده و صفحه رشد پایینی استخوان ران در طرف داخل و خارج تخریب میشود.
میتوان بجای تخریب صفحه رشد، بر روی آن یک پلاک گذاشت تا اجازه رشد را از آن بگیرد. این جراحی را میتوان بصورت باز و یا بسته (منظور با شکاف جراحی کوچکتر) انجام داد.
برای انجام عمل جراحی اپی فیزیودز به منظور تصحیح انحراف زانو، صفحه رشد فقط در یک طرف مفصل زانو (در صفحه رشد پایین استخوان ران، در صفحه رشد انتهای بالایی استخوان درشت نی و یا در هر دو) تخریب و بسته میشود.
بعد از عمل و دوره نقاهت
بعد از جراحی، اندام تحتانی بیمار گچ گیری میشود. بیمار پس از ۱۲-۸ هفته میتواند بدون کمک گچ و عصا راه برود ولی برای یکسان شدن طول اندام ها باید تا پایان زمان بلوغ صبر کند.
سوالات متداول
منابع:
- Results of screw epiphysiodesis for the treatment of limb length discrepancy and angular deformity – PubMed
- Are percutaneous epiphysiodesis and Phemister technique effective in the treatment of leg-length discrepancy? A systematic review – PubMed
- Angular deformities after percutaneous epiphysiodesis for leg length discrepancy – PubMed
نویسنده: دکتر مهرداد منصوری، متخصص ارتوپدی، جراح استخوان و مفاصل
مطالب این مقاله صرفا جنبه‌ی اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین معاینه، تشخیص و توصیه‌ی پزشک معالج نیست.
دیدگاه‌ها