کشیدگی و پارگی عضلات پشت ساق یکی از آسیب‌های شایع است که بیشتر در افراد میانسالی دیده میشود که فعالیت بدنی سنگین یا ورزشی انجام میدهند.
عضلات پشت ساق شامل دو عضله‌ی اصلی است، گاستروکنمیوس که بزرگتر و سطحی‌تر است و سولئوس که کوچکتر و در زیر آن قرار دارد. هر دو عضله از پایین به تاندون آشیل متصل میشوند و مسئول پایین آوردن کف پا هستند.
این آسیب معمولا در ورزش‌هایی که نیاز به تغییر جهت ناگهانی دارند، مثل بسکتبال، دویدن و تنیس، رخ می‌دهد.
آسیب عضلات پشت ساق بر اساس شدت به سه درجه تقسیم میشود، درجه یک شامل پارگی‌های میکروسکوپی خفیف، درجه دو پارگی نسبی با درد و تورم بیشتر، و درجه سه پارگی کامل الیاف عضلانی با درد شدید ناگهانی است. محل پارگی معمولا در ضعیف‌ترین قسمت عضله یعنی محل اتصال به تاندون آشیل رخ می‌دهد و باید از آسیب مستقیم به خود تاندون آشیل افتراق داده شود.
علائم شامل درد ناگهانی و شدید، گاهی همراه با صدا، تورم و کبودی پوست ظرف یکی دو روز است. درمان بسته به شدت آسیب از استراحت و مراقبت ساده تا فیزیوتراپی طولانی‌مدت متغیر است.
علت، مکانیسم و تفاوت پارگی عضله ساق با آسیب تاندون آشیل
در ورزش هایی که جهت حرکت فرد به ناگهان تغییر میکند مانند بسکتبال، دویدن در زمین ها ناهموار و سراشیبی و یا در تنیس این آسیب بیشتر ایجاد میگردد.
مکانیسم ایجاد و علائم آسیب عضلات پشت ساق بسیار شبیه به آسیب تاندون آشیل است با این تفاوت که محل آن متفاوت میباشد.
در آسیب های تاندون آشیل محل آسیب و درد در پشت و پایین ساق و بر روی تاندون است در حالیکه در آسیب های عضلات پشت ساق این محل بالاتر و در پشت و وسط ساق میباشد.
طبق بررسی آسیب‌های عضلانی ساق در دوندگان در Current Sports Medicine Reports، پارگی سر داخلی عضله‌ی گاستروکنمیوس شایع‌ترین آسیب عضلانی ساق است و به همین دلیل به آن به‌صورت عامیانه «ساق تنیس‌بازان» هم می‌گویند، چون در ورزش‌هایی مثل تنیس و بسکتبال که نیاز به تغییر جهت ناگهانی دارند بیشتر دیده میشود.
پارگی عضلات پشت ساق میتواند براثر ضرب مستقیم به آنها مانند ضربه لگد بازیکن حریف به پشت ساق ایجاد شود.
اگر ضربه شدید باشد و با درد شدید استخوانی، بدشکلی یا ناتوانی کامل در تحمل وزن همراه شود، احتمال شکستگی ساق هم باید در نظر گرفته شود چون علائم اولیه گاهی شبیه هم به‌نظر می‌رسند.
آناتومی عضلات پشت ساق (گاستروکنمیوس و سولئوس)
عضلات پشت ساق دو تا هستند. عضله بزرگتر گاستروکنمیوس Gastrocnemius muscle نامیده میشود. عضله بین گاستروکنمیوس و استخوان های ساق عضله سولئوس Soleus muscle است که کوچکتر بوده و در واقع در زیر گاستروکنمیوس قرار گرفته است.
این دو عضله در پایین به توسط تاندون مشترک خود که تاندون آشیل نامیده میشود به استخوان پاشنه متصل میگردد. هر دو این عضلات با انقباض خود موجب پایین آمدن کف پا میشوند.
عضله گاستروکنمیوس در بالاتر از زانو به کندیل های استخوان ران میچسبد پس انقباض آن موجب خم شدن زانو هم میشود. وقتی زانو خم شده است، پایین آوردن کف پا فقط به عهده عضله سولئوس است.
عضله‌ی نعلی (سولئوس) هم به‌تنهایی میتواند آسیب ببیند. طبق بررسی آسیب عضله‌ی نعلی در فوتبالیست‌های حرفه‌ای در Skeletal Radiology روی 20 بازیکن، میانگین زمان بازگشت به بازی برای همین نوع آسیب حدود 3.3 هفته بود که معمولا کوتاه‌تر از آسیب گاستروکنمیوس است.
درجه‌بندی شدت پارگی عضله ساق
آسیب های عضلات پشت ساق به سه درجه تقسیم میشوند که عبارتند از
درجه یک Grade 1 : در این گروه از آسیب ها فیبرهای عضلات کشیده شده اند و در تعدادی از آنها پارگی های ظریف و میکروسکوپی ایجاد شده است. عضلات پشت ساق دردناک میشوند. با این حال ورزشکار میتواند به ورزش خود ادامه دهد. درد کشیدگی در پشت ساق تا یکی دو هفته باقی میماند.
درجه دو Grade 2 : در این گروه از آسیب ها فیبرهای عضلانی پشت ساق بطور نسبی و ناقص پاره شده اند. بیماران درد شدیدی در پشت ساق دارند که با راه رفتن بیشتر میشود. پشت ساق متورم بوده و درد با پایین آوردن کف پا بیشتر میشود.
درجه سه Grade 3 : در این گروه از آسیب ها فیبرهای عضلانی پشت ساق بطور کامل پاره میشوند. در این بیماران درد شدید و ناگهانی در پشت ساق ایجاد میشود. پشت ساق متورم و کبود شده و بیمار نمیتواند کف پا را به پایین بیاورد. ممکن است در نگاه به پشت ساق بتوان جابجا شدن عضلات به سمت بالا را مشاهده کرد.
تفاوت محل های پارگی عضله پشت ساق و تاندون آشیل و خونریزی ناشی از پارگی عضله
علائم و تشخیص پارگی عضله ساق
همانطور که گفته شد آسیب عضلات پشت ساق بیشتر در افراد میانسال دیده میشود. در این افراد توانایی انعطاف پذیری عضلات کم شده و در هنگامی که این عضلات تحت نیروهای کششی قرار میگیرند بیشتر احتمال پارگی دارند گرچه حتی آماده ترین عضلات هم اگر تحت نیروهای کششی بسیار قوی قرار گیرند پاره میشوند.
محل پارگی عضلات پشت ساق معمولا در ضعیف ترین قسمت آنها یعنی محل اتصال فیبرهای عضلانی به تاندون آشیل است.
با پاره شدن عضلات که ممکن است با احساس صدا همراه باشد درد شدید و ناگهانی در پشت ساق احساس میشود. بعد از پارگی، انقباض عضله دردناک میشود و هرگونه تلاش برای پایین آوردن کف پا به جهت اینکه مستلزم انقباض عضلات است موجب بروز درد میشود.
محل درد در پشت و پایین ساق و بیشتر در سمت داخلی است. در پارگی های شدید، عضلات پشت ساق متورم شده و بعد از یکی دو روز پوست پشت ساق کبود میگردد.
فشار دادن عضلات پشت ساق با انگشت در این بیماران بخصوص فشار به سمت داخلی عضلات موجب افزایش درد میشود. ممکن است در حین فشار ملایم با انگشت به پشت ساق، پزشک متوجه یک فرورفتگی شود که در واقع محل پارگی است. بالا آوردن کف پای بیمار موجب بیشتر شدن درد میشود.
بیشتر مواردی که به‌اشتباه پارگی تاندون پلانتاریس تصور میشوند در واقع آسیب عضله‌ی دوقلو یا نعلی هستند و با سونوگرافی یا ام‌آر‌آی از هم جدا میشوند. نکته‌ی مهم‌تر اینکه طبق بررسی تصویربرداری منتشرشده در Radiology Case Reports، تا 10 درصد بیمارانی که با همین تابلو مراجعه می‌کنند در واقع دچار ترومبوز ورید عمقی هستند که باید از کیست بیکر پاره‌شده هم افتراق داده شود.
درمان پارگی عضلات پشت ساق چگونه است
درمان این بیماران معمولا بصورت غیر جراحی است.
مهمترین اقدامات درمانی عبارتند از
- بلافاصله بعد از آسیب، سرد کردن عضلات پشت ساق با کیسه حاوی خرده های یخ. سرمای موضعی برای 10 تا 15 دقیقه که هر ساعت تکرار میشود
- استراحت و کمتر ایستادن و کمتر راه رفتن تا چند روز
- بستن کف پا و ساق با باند کشی با فشار ملایم به منظور کاهش تورم
- دراز کشیدن و بالا نگه داشتن ساق بالاتر از سطح قلب
- استفاده از دو عصای زیر بغل به مدت 1 تا 2 هفته
- بیحرکت کردن مچ پا برای چند روز با آتل یا اسپلینت
بعد از یکی دو هفته درد بیمار بتدریج کاهش میابد. در این حال بیمار میتواند بتدریج در همان حال که از دو عصای زیر بغل استفاده میکند کف پای آسیب دیده را بر روی زمین فشار دهد.
بعد از آن میتوان نرمش های کششی ساق را تحت نظر فیزیوتراپ شروع کرد. این نرمش ها قابلیت انعطاف عضلات و تاندون پشت ساق را افزایش میدهند. بتدریج و در طی چند هفته بعد نرمش های تقویتی عضلات ساق هم به نرمش های کششی اضافه میشود.
بیمار معمولا میتواند بعد از 6 تا 8 هفته به راحتی و بدو کمک عصا راه برود. البته توانایی های کامل حرکتی و ورزشی نیاز به ماهها تمرین و نرمش دارند.
طبق بررسی رده‌بندی MRI آسیب‌های عضلانی ساق در Skeletal Radiology روی 28 آسیب عضلانی ساق در ورزشکاران حرفه‌ای، زمان بازگشت به تمرین کامل از 5 تا 110 روز متغیر بود و به‌طور میانگین حدود 40 روز طول کشید. شدت آسیب در MRI همبستگی خوبی با همین زمان بازگشت داشت.
عوارض و پیش‌آگهی بعد از پارگی عضله ساق
بعد ار پارگی عضلات پشت ساق بافت فیبرو سفتی در محل پارگی ایجاد میشود که ممکن است بتوان آن را در پشت ساق لمس کرد.
این بافت ممکن است موجب ماندگار شدن دردی مزمن در محل شود که احتمال دارد تا ماهها باقی بماند. این بافت فیبرو قابلیت انعطاف خوبی ندارد و ممکن است موجب افزایش احتمال پارگی هایی در همان محل در آینده و بدنبال ضربه شود.
سوالات متداول
منابع:
- Muscular Calf Injuries in Runners – Current Sports Medicine Reports
- Tennis leg: gastrocnemius injury is a far more common cause than plantaris rupture – Radiology Case Reports
- MRI classification of calf injuries: a reliability study and correlation with return to play in professional rugby players – Skeletal Radiology
- MRI detection of soleus muscle injuries in professional football players – Skeletal Radiology
نویسنده: دکتر مهرداد منصوری، متخصص ارتوپدی، جراح استخوان و مفاصل
مطالب این مقاله صرفا جنبه‌ی اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین معاینه، تشخیص و توصیه‌ی پزشک معالج نیست.
دیدگاه‌ها