استخوان ناویکولر محل اتصال تاندون تیبیالیس خلفی است، تاندونی که وظیفه اش چرخاندن کف پا به سمت داخل است. در بعضی افراد در کنار این استخوان یک استخوانچه اضافی به نام ناویکولر فرعی هم وجود دارد که از بدو تولد همراه فرد است.
این استخوانچه در بیشتر افراد هیچ مشکلی ایجاد نمیکند و کاملا بدون علامت باقی میماند. مشکل زمانی شروع میشود که تاندون تیبیالیس خلفی به جای اتصال به استخوان ناویکولر اصلی به همین استخوانچه اضافی وصل شود و تحت فشار یا اصطکاک مکرر، مثلا از کفش تنگ، قرار بگیرد.
در این حالت فرد دردی در قسمت داخلی کف پا حس میکند که معمولا با راه رفتن یا فعالیت زیاد بیشتر میشود و گاهی با قرمزی و برجستگی موضعی هم همراه است. تشخیص با معاینه بالینی و عکس رادیولوژی پا انجام میشود.
درمان معمولا از روشهای ساده مثل تغییر کفش، کفی طبی و داروی ضدالتهاب شروع میشود و در موارد شدیدتر ممکن است بیحرکتی موقت با گچ هم لازم شود. اگر این روشها جواب ندهند، جراحی برای برداشتن استخوانچه اضافی و بازسازی تاندون میتواند مشکل را برطرف کند.
تعداد استخوان های دست و پای همه انسان ها مساوی و به یک اندازه نیست و بعضی افراد یک یا چند استخوانچه اضافه دارند. این استخوانچه های اضافه در غالب اوقات هیچ مشکلی برای فرد ایجاد نمیکنند ولی گاهی اوقات میتوانند سبب بروز مشکلاتی منجمله درد شوند.
در کف پای بعضی افراد در کنار استخوان ناویکولر ممکن است یک استخوان دیگر وجود داشته باشد که به آن ناویکولر فرعی میگویند.
آناتومی کاربردی
در کف پای انسان استخوان های زیادی وجود دارد. در قسمتی از کف پا که به آن میدفوت یا پای میانی میگویند (که تقریبا در وسط پا است) استخوانی به نام ناویکولر Navicular bone یا استخوان ناوی وجود دارد.
استخوان ناویکولر محل اتصال یکی از تاندون های مهم پا به نام تاندون تیبیالیس خلفی Posterior tibialis tendon است. فعالیت این تاندون موجب چرخش کف پا به داخل میشود. این تاندون همچنین موجب برقراری و حفظ قوس کف پا میشود.
گاهی اوقات در کنار استخوان ناویکولر یک استخوان کوچکتر قرار گرفته که به آن استخوان ناویکولر فرعی Accessory navicular bone میگویند. این استخوان اضافه در بدو تولد وجود داشته و تا آخر عمر در کنار استخوان ناویکولر اصلی باقی میماند.
در این موارد تاندون تیبیالیس خلفی بجای چسبیدن به استخوان ناویکولر به استخوان ناویکولر فرعی میچسبد. وجود استخوان ناویکولر فرعی در زنان شایعتر از مردان است.
علت مشکلات استخوان ناویکولر فرعی چیست
صرف وجود استخوان ناویکولر فرعی موجب بروز مشکل برای فرد نمیشود ولی گاهی اوقات این استخوان بیش ار حد بزرگ میشود و یا بر اثر ضربه اتصال بین آن و استخوان ناویکولر اصلی پاره میشود. در این موارد ممکن است مشکلاتی برای فرد بوجود آید.
وقتی استخوان ناویکولر فرعی بیش از حد بزرگ میشود میتواند به سمت داخلی کفش ساییده شده و مشکلاتی را برای فرد ایجاد کند. جدا شدن دو استخوان ناویکولر اصلی و فرعی بر اثر ضربه میتواند موجب بروز درد شود.
به علت اتصال تاندون تیبیالیس خلفی به استخوان ناویکولر فرعی کشش تاندون میتواند دو استخوان را از هم دور نگه داشته و مانع اتصال مجدد آنها شده و موجب ازمان درد شود.
علائم ناویکولر فرعی چیست
همانطور که گفته شد بسیاری از افراد دچار یک استخوان ناویکولر فرعی یعنی یک استخوانچه کوچکتر در کنار استخوان ناویکولر هستند ولی مشکلی ندارند.
با این وجود گاهی این استخوان اضافه موجب دردسر هایی برای فرد میشود. این مشکلات معمولا به شکل بروز درد بر روی محل قرار گیری استخوان یعنی در وسط و سمت میانی پا است.
این درد میتواند در حین راه رفتن شدیدتر شود. همچنین ممکن است فشار مستقیم با انگشت دقیقا بر روی محل قرار گیری این استخوان موجب افزایش شدت درد شود.
احتمال صاف بودن کف پا در فردی که استخوان ناویکولر فرعی دارد بیشتر است و بسیاری از افرادی که صافی کف پا بخصوص از نوع قابل انعطاف دارند این استخوان اضافه را هم در کنار استخوان ناویکولر اصلی خود دارند.
مشکلات مربوط به استخوان ناویکولر فرعی معمولا در دختران بخصوص در سنین نوجوانی شایعتر است.
تشخیص ناویکولر فرعی معمولا با توجه به مشکلات بیمار و معاینه پزشک و تهیه رادیوگرافی ساده از کف پا و دیدن استخوان است.
درمان مشکلات ناشی از استخوان ناویکولر فرعی
درمان مشکلات ناشی از یک استخوان ناویکولر فرعی معمولا با استفاده از روش های غیر جراحی است.
طبق یک مطالعه روی 79 بیمار مبتلا به سندرم ناویکولر فرعی، فقط 6.9 درصد ورزشکاران با درمان غیرجراحی بهبود یافتند، در برابر 34 درصد افراد غیرورزشکار، با اختلافی که از نظر آماری مهم بود.
در همین بررسی، میانگین سن جراحی در ورزشکاران 16.1 سال بود، با دامنه‌ای بین 12 تا 26 سال، و در غیرورزشکاران به 24.3 سال میرسید، با دامنه‌ای بین 12 تا 52 سال.
وقتی بعد از یک ضربه به پا این استخوان دردناک میشود درمان معمولا بصورت گچ گیری پا و استفاده از داروهای ضد التهابی است.
بعد از گذشت حدود یک ماه گچ بیمار خارج شده و سپس به بیمار توصیه میشود در دراز مدت از کفی هایی در داخل کفش استفاده شود که موجب قوس دار شدن داخل کفش شود. بدین ترتیب زیر استخوان ناویکولر فرعی به توسط یک پد حمایت شده و فشار کمتری در حین راه رفتن به آن وارد میشود.
در صورتیکه اقدامات فوق نتواند درد بیمار را مرتفع کند اقدام جراحی بصورت خارج کردن استخوان ناویکولر فرعی از پا انجام میشود. در این عمل جراحی تاندون تیبیالیس خلفی به استخوان ناویکولر اصلی متصل میشود.
طبق یک مطالعه دیگر روی 40 ورزشکار جوان، زمان بازگشت به فعالیت عادی در گروهی که تاندون تیبیالیس خلفی با انکور بازسازی شده بود به طور میانگین 12.65 هفته بود، در برابر 15.25 هفته در روش سنتی کیدنر. مدت زمان خود عمل جراحی هم در روش اصلاح شده کوتاه تر بود، 52.10 دقیقه در برابر 61.25 دقیقه.
نتیجه عمل کیدنر همیشه یکسان نیست و درد راجعه یکی از عوارض شناخته شده آن است.
در یک بررسی روی 21 بیمار که به علت درد راجعه بعد از عمل کیدنر تحت جراحی اصلاحی قرار گرفتند، 20 نفر از این 21 نفر، معادل 95 درصد، نوعی والگوس پاشنه هم داشتند.
استخوان ناویکولر فرعی یکی از چند ناهنجاری مادرزادی استخوانهای کف پا است، در کنار تارسال کوالیژن که اتصال غیرطبیعی استخوانهای تارس است. هر دو در مجموعه مقالههای بیماریهای کف پا توضیح داده شدهاند.
سوالات متداول
منابع:
- Accessory Navicular Syndrome in Athlete vs General Population – Foot and Ankle International
- Clinical Effects of Tibial Posterior Tendon Reconstruction in the Treatment of Young Athletes With Accessory Navicular Bone Syndrome – Journal of Musculoskeletal and Neuronal Interactions
- Outcomes Following Revision Surgery After Failed Kidner Procedure for Painful Accessory Navicular – Foot and Ankle International
نویسنده: دکتر مهرداد منصوری، متخصص ارتوپدی، جراح استخوان و مفاصل
مطالب این مقاله صرفا جنبه‌ی اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین معاینه، تشخیص و توصیه‌ی پزشک معالج نیست.
دیدگاه‌ها