مفصل آکرومیوکلاویکولار بین انتهای خارجی استخوان ترقوه و زائده آکرومیون کتف، در بالای شانه قرار دارد و مانند مفاصل دیگر بدن دارای بافت غضروفی و دیسک بین‌مفصلی است.
آرتروز این مفصل زمانی رخ می‌دهد که این غضروف به‌تدریج تخریب شود، معمولا بر اثر فشارهای مکرر ناشی از کار سنگین، بلند کردن اجسام سنگین یا ورزش‌های پرتابی و وزنه‌برداری. گاهی هم یک ضربه شدید علت این تخریب است.
با پیشرفت این روند، استخوان اضافه در لبه‌های مفصل ایجاد میشود و دیسک بین‌مفصلی هم خاصیت خود را از دست می‌دهد. علائم اصلی این بیماری درد در بالای شانه است که ممکن است به کتف یا گردن انتشار یابد، همراه با خشکی و گاهی صدا دادن مفصل هنگام حرکت. این علائم معمولا با بردن دست به بالای سر یا پشت بدن تشدید می‌شوند.
تشخیص این بیماری با معاینه بالینی و تصویربرداری مانند رادیوگرافی ساده و در موارد لازم ام‌آرآی انجام میشود. درمان معمولا با روش‌های غیرجراحی مثل پرهیز از فعالیت‌های تشدیدکننده، گرم نگه داشتن موضع و داروهای ضدالتهاب شروع میشود.
تزریق کورتیکواستروئید هم می‌تواند تسکین موقت ایجاد کند، هرچند روند تخریب مفصل را متوقف نمی‌کند. در موارد مقاوم به درمان، جراحی معمولا با برداشتن انتهای خارجی استخوان ترقوه به روش باز یا آرتروسکوپی در نظر گرفته میشود و بیشتر بیماران طی چند ماه به فعالیت‌های معمول خود بازمی‌گردند.
بین استخوان‌ها یک بافت شبیه منیسک زانو یا دیسک بین مهره‌های کمری هم وجود دارد. اگر در بالای شانه خود انتهای خارجی استخوان ترقوه را لمس کنید دست شما بر روی مفصل آکرومیوکلاویکولر قرار گرفته است. در هنگامی که شما دست خود را به بالای سر خود می‌برید و با بالا رفتن شانه این مفصل حرکت می‌کند.
ساییدگی یا آرتروز در هر مفصلی ابتدا با خراب شدن غضروف آن مفصل شروع میشود. ساییدگی و آرتروز مفصل آکرومیوکلاویکولار هم از این قاعده مستثنی نیست.
غضروف این مفصل معمولاً به علت فشارهایی که در طول زندگی به علت کار شدید و یا بلند کردن اجسام سنگین به مفصل وارد میشود به تدریج خاصیت خود را از دست می‌دهد و خراب میشود.
در افرادی که به علت شغلشان مجبورند دست‌های خود را بالای سر نگه دارند و یا اشیاء سنگین را بلند کنند و در کسانی که ورزش‌های رزمی انجام می‌دهند یا زیاد بر روی شانه خود زمین می‌خورند این خراب شدن مفصل زودتر ایجاد میشود. ورزش‌های پرتابی مانند راگبی یا پرتاب دیسک، چکش یا نیزه، وزنه برداری و کشتی هم می‌تواند فشار زیادی به این مفصل وارد کند.
به این روند خراب شدن دژنرسانس Degeneration میگویند. گاهی هم علت خراب شدن غضروف این مفصل یک ضربه شدید ناشی از حادثه است که موجب تخریب غضروف میشود.
همراه با این تغییرات، منیسک این مفصل هم خراب شده و خاصیت الاستیک خود را از دست می‌دهد. مجموعه این تغییرات وضعیتی را به وجود میاورد که موجب بروز علائم آرتروز مفصل آکرومیوکلاویکولار میشود.
طبق یک مطالعه، شواهد تصویری آرتروز این مفصل حتی در افراد بدون علامت هم شایع است. در بررسی ام‌آرآی شانه‌های بدون علامت حدود 70 درصد و در نمونه‌های کالبدشکافی حدود 48 درصد این تغییرات دیده شده است.
برای آشنایی بیشتر با ساختار این ناحیه، مطالعه‌ی آناتومی مفصل شانه هم می‌تواند مفید باشد.
علائم آرتروز مفصل آکرومیوکلاویکولار
علائم ساییدگی این مفصل مانند علائم ساییدگی در دیگر مفاصل بدن است. درد و خشکی مفصل از مهم‌ترین علائم این بیماری است. درد معمولاً در بالای شانه احساس میشود و می‌تواند به کتف و یا قاعده گردن انتشار پیدا کند.
معمولاً دامنه حرکتی شانه تغییری نمی‌کند. گاهی اوقات بیماران ذکر می‌کنند که در حین حرکت دادن شانه، مفصل گیر می‌کند و صدا می‌دهد.
این علائم به خصوص موقعی تشدید میشود که فرد می‌خواهد دستش را به بالای سر یا طرف مقابل بدن خود ببرد مثلاً در حین شانه زدن موهای سر، یا وقتی فرد می‌خواهد کیف پولش را از جیب پشت شلوارش خارج کند.
در آرتروز مفصل آکرومیوکلاویکولار درد ممکن است در حین خوابیدن روی شانه مبتلا افزایش پیدا کند و این وضعیت می‌تواند موجب شود بیمار شب‌ها به علت درد از خواب بیدار شود.
در نگاه به شانه معمولاً بالای شانه در جایی که مفصل آکرومیوکلاویکولر وجود دارد برجستگی دیده میشود که در شانه مقابل نیست. فشار دادن به مفصل معمولاً شدت درد را افزایش می‌دهد.
برای تایید تشخیص این بیماری، معاینه بخصوصی وجود دارد به این صورت که از بیمار خواسته میشود دست طرف مبتلا را بر روی شانه طرف مقابل بگذارد. سپس پزشک بازوی بیمار را به تنه وی نزدیک‌تر می‌کند. با این کار شدت درد بیمار افزایش پیدا می‌کند.
آرتروز مفصل آکرومیوکلاویکولار بسیار شایع بوده بطوریکه علائم رادیولوژیک آن در نیمی از افراد مسن دیده میشود ولی البته اکثر این افراد علائمی از بیماری را نشان نمی‌دهند و مشکلی ندارند. تعداد کمی از آن‌ها دچار علائم ذکر شده می‌شوند.
طبق یک مطالعه‌ی جمعیت‌محور روی افراد مسن، تغییرات آرتروزی این مفصل در حدود 95 درصد رادیوگرافی‌ها و 85 درصد تصاویر ام‌آرآی دیده شده است، هرچند به دلیل تفاوت زیاد بین مطالعات مختلف، قطعیت این رقم کم است.
آرتروز این مفصل می‌تواند همراه با پارگی‌های لابروم یا پارگی یا ایمپینجمنت روتاتور کاف باشد و تشخیص را کمی مشکل کند.
تشخیص آرتروز مفصل آکرومیوکلاویکولار
تشخیص این بیماری معمولاً با استفاده از رادیوگرافی ساده شانه داده میشود. در مراحل ابتدایی بیماری که هنوز علائم رادیولوژیک ایجاد نشده اند ممکن است از ام آر آی برای کمک به تشخیص استفاده شود.
درمان آرتروز مفصل آکرومیوکلاویکولار
اولین قدم در درمان آرتروز مفصل آکرومیوکلاویکولار اقدامات غیر جراحی است که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از
- امتناع از انجام فعالیت‌هایی که شدت درد را افزایش می‌دهند
- گرم نگه داشتن موضع درد
- استفاده از داروهای ضد التهاب مانند بروفن
- در صورت عدم پاسخ به اقدامان ذکر شده پزشک معالج ممکن است از تزریق داروهای حاوی کورتیکوسترویید در مفصل آکرومیوکلاویکولر استفاده کند
طبق منابع بالینی، تزریق کورتیکواستروئید به داخل این مفصل معمولا تسکین قابل‌توجهی ایجاد می‌کند، اگرچه اثر آن معمولا از چند هفته تا چند ماه بیشتر دوام نمی‌آورد.
در صورتیکه روش‌های بالا نتوانست درد و ناراحتی بیمار را بهبود دهد نیاز به عمل جراحی وجود دارد.
روش جراحی به این صورت است که مقداری از استخوان ترقوه در محل مفصل آکرومیوکلاویکولر برداشته میشود. هدف از این کار ایجاد فاصله بین دو استخوانی است که مفصل را درست کرده‌اند.
با ایجاد این فاصله، دو انتهای استخوان حین حرکت دادن دست کمتر به هم ساییده می‌شوند و در نتیجه درد بیمار هم کمتر میشود. این عمل جراحی را میتوان به صورت باز و یا با استفاده از آرتروسکوپ انجام داد.
طبق بررسی مطالعات مختلف، نتیجه‌ی خوب یا عالی جراحی باز این ناحیه به‌طور میانگین حدود 76 درصد گزارش شده، در حالی که این رقم در روش آرتروسکوپی به حدود 94 درصد می‌رسد.
بعد از جراحی آرتروسکوپیک حرکات و نرمش‌های شانه بعد از چند روز شروع می‌شوند. در جراحی باز دست به گردن آویزان شده و حرکات آن بعد از سه هفته شروع میشود.
هدف از انجام این نرمش‌ها بدست آوردن دامنه حرکتی مطلوب و تقویت عضلات شانه است. معمولاً بیماران می‌توانند بعد از دو تا سه ماه به فعالیت‌های معمولی و ورزشی برگردند.
سوالات متداول
منابع:
- Prevalence of acromioclavicular joint osteoarthritis in people not seeking care: A systematic review – PubMed
- Imaging abnormalities of the acromioclavicular joint and subacromial space are common in asymptomatic shoulders: a systematic review – PMC
- Acromioclavicular Joint Injection – StatPearls
- Surgical treatment for acromioclavicular joint osteoarthritis: patient selection, surgical options, complications, and outcome – PMC
نویسنده: دکتر مهرداد منصوری، متخصص ارتوپدی، جراح استخوان و مفاصل
مطالب این مقاله صرفا جنبه‌ی اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین معاینه، تشخیص و توصیه‌ی پزشک معالج نیست.
دیدگاه‌ها