گودی یا قوس زیاد کف پا، که به آن پس کاووس نیز گفته میشود، وضعیتی است که در آن قوس کف پا بیش از حد طبیعی افزایش می‌یابد. این وضعیت میتواند ارثی باشد یا در برخی موارد نشانه‌ای از یک بیماری عصبی-عضلانی زمینه‌ای، مانند بیماری شارکو-ماری-توث، باشد که شایع‌ترین علت عصبی این عارضه محسوب میشود.
در این حالت، تغییراتی در ساختار پا از جمله چرخش پاشنه به داخل و کوتاه شدن نسبی پا ایجاد میشود. علائم شایع شامل درد پا، بی‌ثباتی هنگام راه رفتن، خستگی سریع پاها و تشکیل پینه در زیر انگشتان و پاشنه است. بی‌توجهی به این عارضه میتواند به بی‌ثباتی مچ پا، پیچ‌خوردگی‌های مکرر و آرتروز زودرس منجر شود.
درمان بسته به شدت و علت گودی متفاوت است. در موارد خفیف، استفاده از کفش مناسب و کفی حمایتی، فیزیوتراپی و تمرینات تقویتی و مدیریت درد کافی است. تغییر سبک زندگی، مانند اجتناب از فعالیت‌های پرفشار روی پا، هم توصیه میشود. در موارد شدید یا پیشرونده، به‌خصوص با منشا عصبی، جراحی برای اصلاح ساختار پا و پیشگیری از عوارض بلندمدت ممکن است لازم شود.
شیوع گودی کف پا از صافی کف پا کمتر است ولی افزایش قوس کف پا بیش از کف پای صاف موجب پا درد میشود و علت آنهم افزایش فشاری است که در اثر این عارضه به کف پا وارد میشود.
پوشیدن کفش معمولا برای کسانی که به این مشکل دچارند مشکل میشود و بیمار مجبور میشود از کفی هایی برای یکسان سازی قوس پا و کفش استفاده کند.
قوس زیاد کف پا یکی از بدشکلی‌های شایع کف پا است و ممکن است از بدو تولد وجود داشته باشد یا در طول زندگی فرد به دلایل مختلف ظاهر شود.
علت گودی زیاد و قوس کف پا
قوس زیاد کف پا میتواند به دلیل عوامل ژنتیکی، فیزیولوژیکی یا محیطی ایجاد شود. یکی از علل مهم این بیماری عوامل ژنتیکی است. افرادی که سابقه خانوادگی قوس زیاد کف پا دارند بیشتر در معرض این بیماری هستند.
عوامل عصبی و عضلانی هم از علل دیگر مهم گودی کف پا هستند. بیماری‌های زیر می‌توانند باعث ضعف یا عدم تعادل در عضلات پا شوند و در نتیجه قوس کف پا را بیشتر کنند.
- فلج مغزی
- بیماری شارکو-ماری-توث
- پولیومیلیت یا فلج اطفال
- دیستروفی عضلانی (مانند بیماری دوشن)
- میلومننگوسل
- تومورهای ستون مهره
- سکته مغزی
بروز سندروم کمپارتمان در عضلات کف پا هم از دیگر علل بروز قوس زیاد کف پا است.
تغییرات پا در گودی و قوس زیاد کف پا
گودی و قوس زیاد کف پا دو نوع فلکسیبل و ریجید دارد. در نوع فلکسیبل Flexible یا قابل انعطاف وقتی بیمار سرپا می‌ایستد و کف پا را روی زمین میگذارد قوس کف پا طبیعی است ولی وقتی پایش را از زمین بلند میکند قوس افزایش میابد.
هنگامی که افزایش قوس کف پا ریجید Rigid است یعنی در موقع ایستادن، چه فرد کف پا را بر روی زمین بگذارد و چه پا را بالاتر از زمین نگه دارد در هر دو حال قوس کف پا یکسان است.
در زیاد شدن گودی کف پا، همراه با افزایش قوس کف پا تاندون های اکستانسور یا باز کننده انگشتان در پشت پای بیمار برجسته تر میشوند. مفاصل متاتارسوفالانژیال که بین استخوان های کف و انگشتان پا قرار دارند بیش از حد به سمت پشت و بالا خم میشوند و سایر مفاصل انگشتان بیش از حد به پایین خم میشوند. این خم شدن انگشتان با پایین را انگشت چکشی میگویند.
افزایش قوس کف پا میتواند موجب کوتاه شدن طول پا شود.
مچ و پاشنه پای بیمار به سمت داخل میچرخد که به آن واروس پاشنه Heel varus میگویند.
پوست زیر پنجه پا کلفت شده و پینه میبندد. گودی و قوس زیاد کف پا در ابتدا درد ندارد ولی بتدریج دردناک میشود.
طبق یک مطالعه در Foot and Ankle Clinics، بدشکلی کاوواروس با 4 ویژگی مشخص میشود: قوس طولی بلند کف پا، واروس پاشنه، اکینوس پیش‌پا و پرونیشن اشعه‌ی اول پا.
طبق همین مطالعه، وقتی این بدشکلی دیرپا بماند، بارگذاری بیش از حد روی ساختارهای نرم خارجی پا و تغییرات دژنراتیو مفصلی بروز میکند که میتواند به آرتروز زودرس منجر شود.
علائم بیماری گودی کف پا
قوس زیاد کف پا دارای علائم متعددی است که بسته به شدت بیماری ممکن است متفاوت باشد. یکی از شایع‌ترین علائم بیماری درد گودی کف پا است. این درد معمولاً در ناحیه قوس پا یا در پاشنه احساس میشود و میتواند هنگام راه رفتن یا ایستادن طولانی‌مدت بیشتر شود.
زود خسته شدن پاها یکی دیگر از علائم شایع گودی کف پا است. افراد مبتلا، ممکن است با کمی ایستادن و راه رفتن احساس خستگی کنند. این مشکل به دلیل فشار اضافی بر روی عضلات و رباط‌های کف پا ایجاد میشود.
مشکلات تعادلی هم از علائم مهم این بیماری است. بیمار ممکن است هنگام راه رفتن یا دویدن احساس عدم تعادل داشته باشند و این وضعیت میتواند خطر زمین خوردن را بیشتر کند.
بتدریج مفاصل کف پا خشکی پیدا میکنند و انعطاف خود را از دست میدهند و کم کم توانایی بالا آوردن مچ پا کاهش پیدا میکند.
تغییرات در ظاهر پا نیز معمولاً در افراد مبتلا به گودی کف پا دیده میشود. ممکن است انگشتان پا دچار انحراف یا تغییر شکل شوند و یا پوست کف پا به دلیل فشار غیرطبیعی ممکن است سفت‌تر شده و پینه یا تاول ایجاد شود.
علائم دیگر شامل درد در قسمت های دیگر بدن است. بیمار ممکن است کمردرد یا درد در زانوها و لگن داشته باشد چون قوس زیاد کف پا میتواند بر روی الگوی حرکت بدن در موقع راه رفتن تاثیر بگذارد.
بعضی از بیماران ممکن است دچار احساس سوزش یا بی‌حسی در پاها شوند. این مشکل به علت فشار بر روی اعصاب پا ایجاد میشود.
ارتباط گودی کف پا با بیماری‌های عصبی و عوارض احتمالی
در بسیاری از موارد، گودی شدید کف پا صرفا یک ویژگی ساختاری ارثی و طبیعی است، شبیه آنچه در کف پای صاف هم دیده میشود. با این حال گاهی همان گودی نشانه‌ای از یک بیماری عصبی-عضلانی زمینه‌ای است که شناسایی آن اهمیت دارد.
شایع‌ترین علت عصبی گودی کف پا، بیماری شارکو-ماری-توث است. طبق یک مطالعه در Muscle and Nerve روی 70 کودک که به علت گودی کف پا به یک بیمارستان کودکان ارجاع شده بودند، در 37 نفر بیماری شارکو-ماری-توث تایید شد و 33 نفر گودی کف پا بدون علت عصبی شناخته‌شده داشتند.
طبق همین مطالعه، برخی علائم بالینی نشان میدهند که گودی کف پا ریشه‌ی عصبی دارد و نیازمند بررسی تخصصی است:
- ضعف عضلانی پا
- راه رفتن ناپایدار یا اختلال در الگوی راه رفتن
- سابقه‌ی خانوادگی گودی کف پا یا بیماری شارکو-ماری-توث
- کاهش یا فقدان حس در پا
- آتروفی و ضعف عضلات انتهای پا
- فقدان رفلکس مچ پا
بی‌توجهی به گودی کف پا، فارغ از علت آن، میتواند به بی‌ثباتی مچ پا، پیچ‌خوردگی‌های مکرر، تشکیل پینه و میخچه در نواحی تحت فشار، و در بلندمدت آرتروز زودرس مفصل مچ پا منجر شود.
درمان بیماری قوس زیاد کف پا
درمان قوس زیاد کف پا به شدت بیماری و عللی که آن را ایجاد کرده اند بستگی دارد و ممکن است شامل روش‌های غیرجراحی، نرمش های طبی یا حتی جراحی باشد.
استفاده از کفش مناسب و تجهیزات حمایتی
یکی از روش‌های اولیه درمان، استفاده از کفش‌های مناسب و کفی‌های طبی است. اینها به کاهش فشار روی قوس پا کمک میکنند و موجب توزیع بهتر وزن بدن بر روی کف پا میشوند. کفی‌های سفارشی که بر اساس شکل پا طراحی میشوند می‌توانند بهتر از قوس تغییر یافته کف پا پشتیبانی کنند.
فیزیوتراپی و تمرینات ورزشی
فیزیوتراپی نقش مهمی در بهبود قوس زیاد کف پا دارد. نرمش هایی که عضلات پا را تقویت کرده و انعطاف‌پذیری را بهتر میکنند می‌توانند به کاهش علائم کمک کنند. تمریناتی مثل کشش عضلات ساق پا، تقویت عضلات قوس پا و استفاده از توپ‌های ماساژ از روش‌های موثر هستند.
مدیریت درد
برای کاهش درد گودی کف پا ممکن است از داروهای ضدالتهابی غیر استروئیدی استفاده شود. گاهی اوقات ممکن است روش های مدیریت استرس و ماساژ درمانی به کم کردن درد کمک کنند.
تغییر سبک زندگی
کاهش وزن، اجتناب از فعالیت‌هایی که فشار زیادی به پا وارد میکنند و استفاده از کفش‌های مناسب میتواند به بهبود وضعیت کمک کند. بیمار باید از ایستادن و راه رفتن به مدت طولانی اجتناب کند.
جراحی
در موارد شدید ممکن است جراحی برای اصلاح قوس زیاد کف پا لازم باشد. این جراحی‌ها معمولا بصورت استئوتومی استخوان‌ها و ایجاد تغییراتی در رباط‌ها و عضلات پا هستند تا تعادل طبیعی به پا برگردانده شود.
طبق یک مطالعه در Orthopaedics and Traumatology: Surgery and Research، درمان محافظه‌کارانه‌ی مناسب در دوران کودکی، مانند استفاده از ارتوز برای بازآرایی پا، میتواند خطر پیشرفت بدشکلی را از بین ببرد.
جراحی خارج‌مفصلی معمولا وقتی اندیکاسیون دارد که پاسخ به ارتوز کافی نباشد، و آرترودز سه‌گانه باید با احتیاط انتخاب شود چون پیشرفت آرتروز در مفاصل مجاور را تسریع میکند.
سوالات متداول
منابع:
- Clinical correlates of Charcot-Marie-Tooth disease in patients with pes cavus deformities – Muscle and Nerve
- Cavus foot, from neonates to adolescents – Orthopaedics and Traumatology: Surgery and Research
- Anatomy and Biomechanics of Cavovarus Deformity – Foot and Ankle Clinics
نویسنده: دکتر مهرداد منصوری، متخصص ارتوپدی، جراح استخوان و مفاصل
مطالب این مقاله صرفا جنبه‌ی اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین معاینه، تشخیص و توصیه‌ی پزشک معالج نیست.
دیدگاه‌ها