نوروفیبروماتوز یک بیماری ژنتیکی ارثی است که باعث رشد تومورهای خوش خیم عصبی به نام نوروفیبروم در پوست و اعصاب بدن میشود. این بیماری دو نوع اصلی دارد، نوع یک که شایعتر است و بیشتر با لکه های پوستی قهوه ای رنگ و مشکلات استخوانی همراه است، و نوع دو که نادرتر است و عمدتا با تومورهای عصب شنوایی و کاهش شنوایی بروز میکند.
شدت بیماری در بیماران مختلف بسیار متفاوت است. بعضی فقط لکه های پوستی خفیف دارند و بعضی دیگر دچار مشکلات استخوانی جدی مثل اسکولیوز شدید یا مفصل کاذب درشت نی میشوند. تشخیص بر اساس معیارهای بالینی بین المللی انجام میشود که شامل شمارش لکه های پوستی، نوروفیبروم ها، ندول های لیش در چشم و سابقه خانوادگی است و در صورت لزوم آزمایش ژنتیک هم کمک کننده است.
درمان قطعی برای نوروفیبروماتوز وجود ندارد و مراقبت اصلی، پیگیری منظم چندتخصصی است. متخصص چشم، اعصاب و ارتوپد باید بطور مرتب این بیماران را معاینه کنند تا عوارضی مثل مشکلات بینایی، اسکولیوز پیشرونده و مفصل کاذب زودتر تشخیص داده و درمان شوند.
نوروفیبروماتوز چیست
این بیماری از جمله بیماری‌های ژنتیکی کودکان است. شدت این بیماری در مبتلایان متفاوت بوده و طیف گسترده ای دارد. در بعضی بیماران علائم بیماری بسیار خفیف است و در بعضی دیگر شدید.
طبق یک مطالعه در Clinical and Experimental Pediatrics، نوروفیبروماتوز نوع یک بیماری ژنتیکی شایع با توارث اتوزومال غالب است و ویژگی‌های بالینی آن با افزایش سن بیشتر نمایان میشوند. به همین دلیل تشخیص بالینی در بعضی کودکان ممکن است در ابتدا نامشخص بماند و مشاوره ژنتیک و پیگیری متناسب با سن اهمیت دارد.
علائم نوروفیبروماتوز
تومورهای خوش خیم نوروفیبروماتوز را نوروفیبروم Neurofibroma مینامند. این تومورها در پوست یا زیر پوست لمس میشوند، بتدریج بزرگ میشوند و به بافت های حیاتی بدن فشار وارد میکنند.
نوروفیبروم ها معمولا در بچگی و بخصوص در نوجوانان و در دوره بلوغ نمایان میشوند. با این وجود معمولا اولین علائم این بیماری بصورت بروز لکه های پوستی قهوه ای رنگ Café au lait spots است.
این لکه ها درد یا خارش یا مشکلی برای بیمار ایجاد نمیکنند و در هر جایی از بدن ممکن است دیده شوند. خطر تبدیل نوروفیبروم به تومور بدخیم غلاف عصب محیطی در طول عمر این بیماران 8 تا 13 درصد است و در نوجوانی و بزرگسالی و در افرادی که نوروفیبروم پلکسیفرم زیاد یا بزرگ دارند بیشتر است. نیمی از بیماران مبتلا به نوروفیبروماتوز اختلالاتی در یادگیری دارند.
انواع نوروفیبروماتوز
دو نوع نوروفیبروماتوز وجود دارد
♦ نوع یک که شایعتر است و از هر 3 هزار تولد در یکی وجود دارد. به این نوع از نوروفیبروماتوز بیماری فون رکلینگ هاوزن von reklinghausen هم میگویند.
در این بیماران نازکی یا رشد بیش از اندازه استخوان ها و اسکولیوز دیده میشود. این بیماری معمولا خود را تا سن ده سالگی کودک نشان میدهد.
♦ نوع دو که معمولا همراه با تومورهای عصب شنوایی است و شیوع آن از هر 25 هزاز تولد در یکی است. تومور های عصب شنوایی در این بیماری موجب کری، اختلالات تعادل، زنگ زدن گوش، سردرد و درد و احساس ضعف در صورت میشود. این بیماری در سنین نوجوانی یا انتهای دهه دوم عمر بروز میکند.
هر دو نوع بیماری ارثی و ژنتیکی بوده و ژن منتقل کننده آن غالب است یعنی نیمی از فرزندان فرد مبتلا، به این بیماری دچار میشوند. با این وجود در 30 تا 50 درصد موارد این بیماری هیچ سابقه ای در خانواده و فامیل بیمار وجود ندارد.
در این موارد بیماری به علت جهش در ژن خود فرد بوجود آمده و ربطی به والدین ندارد ولی وقتی این بیماری حتی بصورت جهش ژنی در فردی ایجاد شده میتواند به فرزندان او هم منتقل شود.
عوارض نوروفیبروماتوز
عوارض مهم نوروفیبروماتوز عبارتند از
- تشنج در حدود 40 درصد نوع یک
- فشار خون بالا
- اسکولیوز یا انحراف جانبی ستون مهره
- اختلالات تکلم
- تومور عصب بینایی و کوری
- شروع زودرس یا دیررس بلوغ
مشکلاتی که بیماری نوروفیبروماتوز برای استخوان ها بوجود میاورند یکی اسکولیوز و کیفواسکولیوز است که معمولا شدید بوده و به سرعت پیشرفت میکند.
مشکل دیگر قوس برداشتن و پسودوآرتروز استخوان های درشت نی و ساعد است. پسودوآرتروز Pseudoarthrosis یا مفصل کاذب به این معناست که یک استخوان بلند در بدن ( معمولا استخوات تیبیا یا درشت نی) بجای یک تکه بوده دو قسمت دارد و مثل اینست که قبلا شکسته ولی جوش نخورده است.
استخوان در محلی که معمولا در یک سوم پایین آن است نازک شده و قطع میشود. این دو قسمت بالا و پایینی استخوان مانند یک مفصل نسبت به هم حرکت میکنند ولی چون یک مفصل حقیقی وجود ندارد به آن مفصل کاذب میگویند.
گاهی اوقات در قسمتی از استخوان ابتدا یک کیست استخوانی ایجاد شده و سپس در محل این کیست استخوان شکسته میشود. نکته مهم در مفاصل کاذب اینست که بدون درمان هیچوقت جوش نمیخورند و حتی جوش خوردن آنها با درمان هم بسیار مشکل است.
مفصل کاذب در ساق ممکن است فقط در درشت نی یا بطور همزمان در هر دو استخوان ساق دیده شود. در این بیماران ساق کوتاه و خمیده میشود.
همچنین بیماری نوروفیبروماتوز میتواند موجب رشد بیش از اندازه یک اندام شود.
تشخیص نوروفیبروماتوز
تشخیص نوروفیبروماتوز نوع یک بر اساس معیارهای بین المللی تشخیص (بازنگری 2021) انجام میشود که با اجماع کارشناسان جهانی به‌روز شده و آزمایش ژنتیک را هم به آن اضافه کرده است. وجود حداقل 2 مورد از موارد زیر برای تشخیص کافی است.
- 6 عدد یا بیشتر لکه شیرقهوه ای (بزرگتر از 5 میلیمتر پیش از بلوغ یا بزرگتر از 15 میلیمتر بعد از بلوغ)
- 2 عدد یا بیشتر نوروفیبروم پوستی، یا یک نوروفیبروم پلکسیفرم
- کک و مک زیر بغل یا کشاله ران
- گلیوم مسیر بینایی
- 2 عدد یا بیشتر ندول لیش در عنبیه چشم
- ضایعه استخوانی مشخصه (مثل نازکی قشر استخوان های بلند)
- پدر یا مادر مبتلا
- جهش ژن NF1 در آزمایش ژنتیک
ندول لیش با معاینه اسلیت لمپ تقریبا در همه بزرگسالان مبتلا دیده میشود ولی در کمتر از نیمی از کودکان زیر 5 سال. طبق GeneReviews، شیوع تجمعی آن در طول عمر بیش از 95 درصد است و با افزایش سن در کودکی بیشتر میشود. به همین دلیل معاینه منظم چشم پزشکی بخش مهمی از فرآیند تشخیص و پیگیری این بیماران است.
این بیماری از نظر ماهیت ژنتیکی شباهت‌هایی به سندروم مارفان دارد که آن هم یک بیماری ژنتیکی نادر با درگیری چندارگانی است.
سوالات متداول
منابع:
- Revised diagnostic criteria for neurofibromatosis type 1 and Legius syndrome: an international consensus recommendation – Genetics in Medicine
- Neurofibromatosis 1 – GeneReviews (NCBI Bookshelf)
- Neurofibromatosis type I: points to be considered by general pediatricians – Clinical and Experimental Pediatrics
نویسنده: دکتر مهرداد منصوری، متخصص ارتوپدی، جراح استخوان و مفاصل
مطالب این مقاله صرفا جنبه‌ی اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین معاینه، تشخیص و توصیه‌ی پزشک معالج نیست.
دیدگاه‌ها