ساعد بخشی از اندام فوقانی است که بین آرنج و مچ دست قرار دارد. دو استخوان دارد. زند زبرین یا رادیوس در طرف شست دست قرار میگیرد و زند زیرین یا اولنا در طرف انگشت کوچک.
این دو استخوان در دو انتها به هم متصل میشوند، یکی نزدیک آرنج و دیگری نزدیک مچ دست. چرخش رادیوس حول اولنا در همین دو مفصل، سوپیناسیون یعنی چرخاندن کف دست به بالا و پروناسیون یعنی چرخاندن کف دست به پایین را ممکن میکند. غشای بین‌استخوانی هم مثل یک پرده‌ی محکم دو استخوان را در طول تنه به هم می‌دوزد و بار وارد بر مچ دست را به سمت آرنج منتقل میکند.
سه عصب اصلی اندام فوقانی از ساعد عبور میکنند. عصب مدین، عصب اولنار و عصب رادیال. هر کدام گروه مشخصی از عضلات را عصب‌دهی میکنند و حس بخش معینی از دست را می‌سازند. شریان رادیال و شریان اولنار هم خون‌رسانی ساعد و دست را بر عهده دارند.
عضلات ساعد در دو کمپارتمان اصلی چیده شده‌اند. کمپارتمان جلویی عضلات خم‌کننده مچ و انگشتان را در لایه‌های سطحی، حد واسط و عمقی جای میدهد و کمپارتمان پشتی عضلات بازکننده را در لایه‌ی سطحی و عمقی. عضلات چرخاننده‌ی ساعد هم گروه جداگانه‌ای هستند.
شناخت این آناتومی برای تشخیص و درمان شکستگی‌های ساعد، آسیب‌های عصبی و سندروم کمپارتمان ضروری است. جای دقیق درد، الگوی بی‌حسی و ضعف عضلانی هر کدام به یک ساختار مشخص در ساعد اشاره میکنند.
ساعد اتصال دهنده مفاصل ارنج و مچ دست است. این قسمت از اندام فوقانی از دو استخوان و تعداد زیادی عضلات و عروق و اعصاب تشکیل شده است. در این مقاله تمامی قسمت های آناتومی ساعد بطور کامل مورد بحث قرار خواهند گرفت.
آناتومی استخوان ساعد
در مرکز ساعد دو استخوان رادیوس و اولنا قرار گرفته اند. این دو استخوان در مفصل آرنج و مفصل مچ دست با هم مفصل میشوند.
آناتومی استخوان رادیوس
استخوان رادیوس یا زند اعلی یا زند زبرین موازی با استخوان اولنا بوده و از آن کوتاه تر است. بالاترین قسمت استخوان رادیوس را سر رادیوس Radial head مینامند که به شکل یک استوانه کم ارتفاع یا یک دیسک است. سطح رویی سر استخوان رادیوس به توسط غضروف هیالن پوشیده شده است.
سطح بالایی سر، بصورت مقعر بوده و با کاپیتلوم Capitellum (قسمتی از سطح مفصلی پایین استخوان بازو) مفصل میشود. دور سر استخوان هم پوشیده از غضروف بوده و در یک فرورفتگی که در قسمت بالای استخوان اولنا وجود دارد(رادیال ناچ Radial notch) قرار گرفته و به این ترتیب مفصل رادیواولنار بالایی یا پرگزیمال را میسازد.
در زیر سر استخوان رادیوس گردن استخوان Radial neck قرار گرفته است. پایینتر از گردن، یک برجستگی بر روی استخوان وجود دارد که به آن توبروزیته رادیوس Radial tuberosity میگویند. این برجستگی محل اتصال تاندون عضله دوسر بازویی است.
تنه استخوان رادیوس به شکل منحنی و قوس دار است.
قسمت پایینی یا دیستال استخوان رادیوس، پهن ترین قسمت استخوان است. سطح مدیال یا داخلی قسمت پایینی بصورت یک فرورفتگی درآمده و به آن اولنار ناچ Ulnar notch میگویند. سر استخوان اولنا در داخل این فرورفتگی قرار گرفته و با آن مفصل میشود و بدین ترتیب مفصل رادیواولنار پایینی یا دیستال را تشکیل میدهد.
لبه خارجی پایینترین قسمت استخوان رادیوس بصورت نوک تیز درآمده و به آن استیلوئید یا زائده نیزه ای رادیوسof radius styloid process میگویند. سطح مفصلی پایین استخوان رادیوس با سه استخوانچه اسکافویید، لونیت و تری کتروم در مچ دست مفصل میشود.
آناتومی استخوان اولنا
استخوان اولنا یا زند اسفل یا زند زیرین موازی استخوان رادیوس بوده و در قسمت داخلی ساعد و در طرف انگشت کوچک دست قرار گرفته است. طول آن از استخوان رادیوس بیشتر است.
انتهای بالایی استخوان اولنا به سمت پشت و بالا رفته و یک زائده قوسی شکل را میسازد که به آن اولکرانون Olecranon میگویند.
سطح قدامی یا جلویی زائده اولکرانون بصورت مقعر بوده و پوشیده از غضروف مفصلی است. به این تقعر ناچ تروکلئار Troclear notch هم میگویند. به سطح پشتی زائده اولکرانون تاندون عضله سه سر بازویی میچسبد.
بالاترین قسمت استخوان اولنا در قسمت جلو کمی برجسته شده و زائده کورونوئید Coronoid process را میسازد. سطح خارج بالاترین قسمت استخوان اولنا مقعر بوده و به آن رادیال ناچ Radial notch میگویند. در داخل رادیال ناچ سر استخوان رادیوس قرار گرفته و مفصل رادیواولنار بالایی یا پرگزیمال را میسازد.
پایینترین قسمت استخوان اولنا کمی برجسته شده و به آن سر استخوان میگویند. در پایینترین قسمت سر استخوان اولنا یک برجستگی به نام زائده استیلوئید یا نیزه ای استخوان اولنا styloid process of ulna قرار دارد.
غشای بین استخوانی ساعد و نقش آن در انتقال بار
رادیوس و اولنا فقط در دو انتها به هم وصل نیستند. یک پرده‌ی محکم به نام غشای بین‌استخوانی در تمام طول تنه بین آنها کشیده شده است. این غشا دو استخوان را کنار هم نگه می‌دارد و بخشی از نیرویی را که از مچ دست وارد میشود به سمت آرنج منتقل میکند.
در یک مطالعه بر روی 20 نمونه‌ی کالبدشکافی ساعد ساختار این غشا با جزئیات بررسی شد. باند مرکزی، که ضخیم‌ترین بخش غشاست، در هر 20 نمونه وجود داشت. تعداد باندهای فرعی بین یک تا 5 عدد متغیر بود و باند بین‌استخوانی پروگزیمال در 17 نمونه از 20 نمونه دیده شد.
جهت الیاف این غشا تصادفی نیست. الیاف باند مرکزی با زاویه‌ای حدود 21 درجه نسبت به محور طولی اولنا کشیده شده‌اند، همان‌طور که بررسی همان نمونه‌های کالبدشکافی نشان داد. همین آرایش باعث میشود نیروی وارد بر رادیوس به اولنا هم منتقل شود.
پارگی این غشا همراه با شکستگی ساعد در ناحیه‌ی رادیوس، کل ساعد را ناپایدار میکند. در این حالت درمان فقط جااندازی استخوان شکسته نیست و پایداری کل واحد ساعد باید بازگردانده شود.
آناتومی عروق و اعصاب ساعد
شربان بازویی یا براکیال بعد از عبور از مفصل آرنج به دو شاخه تقسیم میشود شاخه ای که در طرف استخوان رادیوس یا زند زبرین قرار گرفته را شریان رادیال و شاخه ای را که در طرف داخلی قرار گرفته شریان اولنار مینامند. از شریان های رادیال و اولنار ساخه های فرعی جدا میشود که به یکدیگر یا با شریان بازویی متصل میشوند.
بجز وریدها یا سیاه رگ های عمقی که همراه با شریان های ساعد هستند وریدهای سطحی هم در زیر پوست ساعد وجود دارند. مهمترین این وریدها بازیلیک و سفالیک نام دارند. تزریق وریدی داروها معمولا در این وریدها انجام میشود.
در زیر وریدهای سطحی ساعد از روی پوست دیده میشوند.
اعصاب عمده در ناحیه ساعد سه عصب مدیان و اولنار و رادیال هستند. عصب رادیال و مدیان در عمق ساعد و در سمت خارجی آن که بیشتر نزدیک به استخوان رادیوس است طی مسیر میکند. سپس عصب رادیال در ناحیه مچ دست سطحی شده و در زیر پوست قرار میگیرد. به شاخه های متعددی تقسیم شده که حس لمس پوست پشت انگشتان دست را تامین میکنند.
عصب مدیان هم در عمق مچ دست از کانال کارپ یا تونل مچ دستی عبور کرده و به کف دست میرسد.
عصب اولنار در عمق عضلات ساعد و نزدیک به استخوان اولنار طی مسیر کرده و در ناحیه مچ دست سطحی تر شده و پس از عبور از کانال گویان در مچ دست به کف دست میرسد.
عصب رادیال در ناحیه‌ی آرنج به دو شاخه تقسیم میشود. شاخه‌ی سطحی حسی است و شاخه‌ی عمقی که به آن عصب بین‌استخوانی خلفی میگویند حرکتی است. طبق منبع آناتومی عصب رادیال این شاخه‌ی عمقی حدود 7.4 سانتی‌متر پایینتر از سر رادیوس از عضله‌ی سوپیناتور بیرون می‌آید و همین نقطه در جراحی سندروم تونل رادیال نشانه‌ی مهمی است.
عصب مدین هم در ساعد یک شاخه‌ی حرکتی مهم میدهد.
عصب بین‌استخوانی قدامی حدود 5 تا 8 سانتی‌متر پایینتر از برجستگی خارجی استخوان بازو از عصب مدین جدا میشود و 3 عضله را عصب‌دهی میکند. این شاخه حس ندارد، پس آسیبش فقط ضعف حرکتی میدهد و بی‌حسی ایجاد نمی‌کند.
عصب اولنار از پشت برجستگی داخلی استخوان بازو عبور میکند و وارد ساعد میشود. این عصب در ساعد عضله‌ی خم‌کننده‌ی مچ در طرف اولنا و بخشی از خم‌کننده‌ی عمقی انگشتان را عصب‌دهی میکند و حس لبه‌ی داخلی ساعد و مچ را میسازد. فشرده شدن همین عصب در ناحیه‌ی آرنج باعث سندروم تونل کوبیتال میشود.
آناتومی عضلات ساعد
عضلاتی که موجب حرکت مچ و انگشتان دست میشوند در ناحیه ساعد قرار دارند. این عضلات از اپی کندیل داخلی یا خارجی استخوان بازو و یا از استخوان های رادیوس یا اولنا شروع شده و به پایین میایند و در ناحیه مچ دست تبدیل به تاندون میشوند.
بعضی از این تاندون ها به استخوان های مچ و یا کف دست چسبیده و موجب حرکت مفاصل مچ دست میشوند و بعضی دیگر ار مچ عبور کرده و به استخوان های انگشتان چسبیده و موجب حرکات مفاصل انگشتان دست میشوند. حجم اصلی این عضلات در بالای ساعد بوده و هرچه به پایین ساعد میرسند از توده عضلانی آنها کاسته شده و بتدریج تبدیل به تاندون میشوند.
این عضلات به سه دسته تقسیم میشوند.
- آنهایی که در سطح ولار Volar یا قدامی یا جلویی ساعد قرار دارند. سطح ولار سطحی ازساعد است که در طرفی قرار دارد که کف دست قرار گرفته است.
- آنهایی که در سطح دورسال Dorsal یا خلفی یا پشتی ساعد قرار گرفته اند. سطح دورسال سطحی از ساعد است که در طرفی قرار دارد که پشت دست قرار دارد.
- عضلات چرخاننده ساعد
عضلات سطح ولار یا قدامی ساعد در سه لایه سطحی، حد واسط و عمقی قرار دارند. اکثر اینها عضلات فلکسور یا خم کننده هستند. منظور از خم کننده اینست که بر اثر فعالیت عضله، مچ دست در جهتی خم میشود که کف دست به جلوی ساعد نزدیک تر شده و یا انگشتان دست خم میشوند.
عضلات سطح دورسال یا خلفی یا پشتی ساعد هم در دو لایه سطحی و عمقی قرار گرفته اند.
منبع آناتومی عضلات ساعد مجموع عضلات ساعد را 20 عضله می‌شمارد. کمپارتمان جلویی یا خم‌کننده 5 عضله در لایه‌ی سطحی و 3 عضله در لایه‌ی عمقی دارد که جمعا 8 عضله میشود. کمپارتمان پشتی یا بازکننده 7 عضله در لایه‌ی سطحی و 5 عضله در لایه‌ی عمقی دارد که جمعا 12 عضله میشود.
تقسیم عصبی این دو کمپارتمان ساده و ثابت است. طبق همان منبع عصب مدین و عصب اولنار عضلات کمپارتمان خم‌کننده را عصب‌دهی میکنند و عصب رادیال عضلات کمپارتمان بازکننده را. خون‌رسانی هر دو کمپارتمان هم بر عهده‌ی شریان رادیال و شریان اولنار است.
عضلات لایه سطحی ولار ساعد
این عضلات در زیر پوست قرار دارند و در بالا به اپی کندیل انتهای پایینی استخوان بازو میچسبند. عضلات لایه سطحی ساعد عبارتند از
فلکسور مچ دست در طرف رادیال Flexor carpi radialis
تاندون این عضله در پایین به قاعده متاکارپ (استخوان کف دستی) دوم (قاعده متاکارپ قسمتی از آن است که به مچ دست نزدیک تر است) چسبیده و بجز خم کردن مچ دست موجب انحراف آن به سمت رادیال هم میشود.
پالماریس لانگوس Palmaris longus
تاندون این عضله در پایین به فاشیای کف دست چسبیده و موجب خم شدن مچ دست میشود.
فلکسور مچ دست در طرف اولنا Flexor carpi ulnaris
تاندون این عضله در پایین به قاعده متاکارپ پنجم چسبیده و بجز خم کردن مچ دست موجب انحراف آن به سمت اولنا هم میشود.
عضله لایه حد واسط ولار ساعد
این عضله بین لایه سطحی و عمقی قرار داشته و در بالا به اپی كندیل انتهای پایینی استخوان بازو میچسبد. این لایه شامل یك عضله یعنی فلكسور سطحی انگشتان Flexor digitorum superficialis است. تاندون این عضله در پایین به بند وسط انگشتان 5-2 دست میچسبد و موجب خم كردن انگشتان دست میشود.
عضلات لایه عمقی ولار ساعد
عضلات این لایه به سطح جلویی استخوان های رادیوس و اولنا میچسبند و شامل دو عضله هستند.
فلكسور عمقی انگشتان Flexor digitorum profundus
تاندون این عضله در پایین به بند دیستال (انتهایی) انگشتان 5-2 دست میچسبد و موجب خم كردن بند انتهایی انگشتان دست میشود
فلكسور بلند شست Flexor pollisis longus
تاندون این عضله در پایین به بند انتهایی انگشت شست دست چسبیده و موجب خم كردن شست میشود.
عضلات لایه سطحی پشت ساعد
عضلات این لایه در بالا به اپی کندیل خارجی استخوان بازو میچسبند و شامل پنج عضله هستند.
اکستانسور مچ دست در طرف رادیال (کوتاه) Extensor carpi radialis brevis
تاندون این عضله در پایین به قاعده متاکارپ دوم چسبیده و بجز دورسی فلکشن مچ دست موجب انحراف آن به طرف رادیوس هم میشود.
اکستانسور مچ دست در طرف رادیال (بلند) Extensor carpi radialis longus
تاندون این عضله در پایین به قاعده متاکارپ سوم چسبیده و بجز دورسی فلکشن مچ دست موجب انحراف آن به طرف رادیوس هم میشود.
اکستانسور مچ دست در طرف اولنا Extensor carpi ulnaris
تاندون این عضله در پایین به قاعده متاکارپ پنجم چسبیده و بجز دورسی فلکشن مچ دست موجب انحراف آن به طرف اولنا هم میشود.
اکستانسور مشترک انگشتان Extensor digitorum communis
تاندون این عضله در پایین به سطح پشتی انگشتان 5-2 چسبیده و موجب باز شدن این انگشتان دست میشوند.
اکستانسور انگشت کوچک Extensor digiti minimi
تاندون این عضله در پایین به سطح پشتی انگشت پنجم دست چسبیده و موجب باز شدن این انگشت میشود.
عضلات لایه عمقی پشت ساعد
عضلات این لایه در بالا به سطح خلفی یا پشتی استخوان های رادیوس و اولنا میچسبند و شامل سه عضله است.
ابدكتور بلند شست Abductor pollicis longus
تاندون این عضله در پایین به قاعده متاكارپ پنجم متصل شده و شست را از كف دست دور میكند.
اكستانسور بلند شست Extensor polisis longus
تاندون این عضله در پایین به سطح پشتی بند انتهایی انگشت شست چسبیده و موجب باز شدن شست میشود.
اكستانسور انگشت سبابه Extensor indicis
تاندون این عضله ر پایین به سطح پشتی انگشت سبابه چسبیده و موجب باز شدن انگشت سبابه میشود.
عضلات چرخاننده ساعد
این عضلات سه عدد هستند
چرخش ساعد در دو مفصل رادیواولنار بالایی و پایینی انجام میشود. بررسی آناتومی کاربردی مجموعه‌ی آرنج نشان میدهد مفصل رادیواولنار بالایی بخشی از همین مجموعه است، پس خم و راست شدن آرنج و چرخش ساعد در یک واحد عملکردی به هم گره خورده‌اند.
در یک مطالعه بر روی 33 فرد سالم دامنه‌ی چرخش لازم برای کارهای روزمره اندازه‌گیری شد و مشخص شد بیشتر این کارها با حدود 100 درجه چرخش ساعد انجام میشوند. یعنی از دست رفتن بخشی از چرخش کامل ساعد لزوما ناتوانی در کارهای روزمره ایجاد نمی‌کند.
سوپیناتور Supinator
این عضله عمقی است و در بالا به اپی كندیل خارجی چسبیده و در پایین به سطح خارجی بالای استخوان رادیوس متصل میشود. كار این عضله چرخاندن ساعد به خارج یا سوپینیشن است.
پروناتور ترس Pronator teres
این عضله سطحی است و در بالا به اپی كندیل داخلی چسبیده و در پایین به سطح خارجی استخوان رادیوس میچسبد. كار این عضله چرخاندن ساعد به داخل یا پرونیشن است.
پروناتور كوادراتوس Pronator quadrates
این عضله عمقی بوده و از سطح جلویی پایین استخوان رادیوس به سطح جلویی پایین استخوان اولنا میرود و كار آن چرخش ساعد به داخل یا پرونیشن است.
دو عضله دیگر كه كار آنها چرخاندن ساعد است عبارتند از:
عضله براكیورادیالیس Brachioradialis
این عضله از بالای اپی كندیل خارجی استخوان بازو به سمت پایین آمده و تاندون آن به انتهای پایینی و خارجی استخوان رادیوس درست بالای سطح مفصلی مچ دس میچسبد.
این عضلخ آرنج را خم میكند. این عضله وقتی دست در حالت سوپینیشن است آنرا پرونیت كرده و وقتی دست در حالت پرونیشن است آنرا سوپینیت میكند.
عضله انكونئوس Anconeous
این عضله در واقع ادامه عضله سه سر بازو بوده و در سطح پشتی مفصل آرنج در بالاترین قسمت ساعد قرار گرفته است. این عضله هم مانند عضله سه سر آرنج را باز میكند.
کمپارتمان های ساعد و سندروم کمپارتمان
عضلات ساعد داخل غلاف‌های فاسیایی بسته‌ای قرار دارند که به هر کدام یک کمپارتمان میگویند. این غلاف‌ها کشسانی کمی دارند. اگر فشار داخل یکی از آنها بالا برود، خون‌رسانی عضله و عصب همان کمپارتمان مختل میشود.
تقسیم‌بندی دقیق‌تر ساعد بر اساس منبع آناتومی کمپارتمان های ساعد شامل 3 کمپارتمان است. کمپارتمان قدامی، کمپارتمان خلفی و گروه کناری به نام mobile wad که 3 عضله‌ی براکیورادیالیس و دو اکستانسور رادیال مچ دست را در بر میگیرد.
تشخیص سندروم کمپارتمان بیشتر بالینی است تا عددی. با این حال همان منبع توضیح میدهد که اختلاف فشار کمتر از 30، یعنی فاصله‌ی فشار خون دیاستولی با فشار داخل کمپارتمان، از خودِ فشار مطلق بالای 30 نشانه‌ی دقیق‌تری برای این سندروم است.
درد شدید و نامتناسب با شدت آسیب، درد هنگام کشش غیرفعال انگشتان و سفتی ساعد مهمترین علائم هشدار هستند. این وضعیت یک اورژانس جراحی است و تاخیر در فاسیوتومی به مرگ عضله منجر میشود.
رادیوگرافی ساعد
یکی از مهمترین ابزارهای تشخیصی که برای بررسی ضایعات ساعد از آن استفاده میشود رادیوگرافی ساده است. از مزایای مهم این روش تصویربرداری کم بوده هزینه و راحتی تهیه آن است.
رادیوگرافی ساده ساعد در دو نمای رخ و نیمرخ تهیه میشود. برای تهیه رادیوگرافی رخ معمولا اشعه ایکس را از جلو به استخوان میتابانند و کاست رادیوگرافی را در پشت ساعد قرار میدهند.
به این تصویر بدست آمده نمای رخ ساعد یا Anteroposterior یا به اختصار AP میگویند. نمای دیگر نیمرخ یا Lateral است که در آن اشعه از کنار به ساعد تابیده میشود. در زیر تصاویر رادیوگرافی طبیعی ساعد دیده میشود
سوالات متداول
منابع:
- Anatomy, Shoulder and Upper Limb, Forearm Muscles – StatPearls
- Anatomy, Shoulder and Upper Limb, Forearm Compartments – StatPearls
- The interosseous membrane of the forearm: anatomy and function – Journal of Hand Surgery
- Anatomy, Shoulder and Upper Limb, Radial Nerve – StatPearls
- Anterior Interosseous Syndrome – StatPearls
- Anatomy, Shoulder and Upper Limb, Ulnar Nerve – StatPearls
- The functional anatomy of the elbow complex – Journal of Orthopaedic and Sports Physical Therapy
- A biomechanical study of normal functional elbow motion – Journal of Bone and Joint Surgery
نویسنده: دکتر مهرداد منصوری، متخصص ارتوپدی، جراح استخوان و مفاصل
مطالب این مقاله صرفا جنبه‌ی اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین معاینه، تشخیص و توصیه‌ی پزشک معالج نیست.
دیدگاه‌ها