لقشدن یا شلشدن مفصل مصنوعی لگن شایعترین علتی است که موجب میشود بیمار مجدداً نیاز به جراحی تعویض مفصل پیدا کند، هرچند احتمال بروز آن کم است.
مفصل مصنوعی یا با سیمان استخوانی یا با روش بدون سیمان (رشد استخوان به درون سطح متخلخل فلز) به استخوان متصل میشود، اما با گذشت زمان (از چند سال تا حتی سی سال) این اتصال ممکن است شل شود.
مهمترین علت آن ساییدگی تدریجی سطوح متحرک مفصل (فلز، پلیاتیلن یا سرامیک) است که ذرات بسیار ریزی آزاد میکند. سلولهای ایمنی بدن این ذرات را جسم خارجی میشناسند و موادی ترشح میکنند که باعث جذب و تحلیل استخوان اطراف مفصل (استئولیز) میشود و اتصال را ضعیف میکند.
عفونت مفصل مصنوعی هم میتواند با تخریب استخوان محل اتصال، باعث لقشدن شود.
علائم لق شدن مفصل مصنوعی شامل درد در ناحیهی جراحی و افزایش احتمال شکستگی استخوان اطراف مفصل است.
درمان آن معمولاً خارجکردن مفصل لقشده و کارگذاری مفصل جدید است، که گاهی بهدلیل ضعیفشدن استخوان نیاز به پیوند استخوان هم پیدا میکند.
روند لق شدن مفصل مصنوعی لگن
اجزاء تشكیل دهنده مفصل مصنوعی به راه های گوناگونی به استخوان بیمار متصل و محكم میشوند. در بعضی از انواع مفاصل مصنوعی، این اتصال با استفاده از چسب مخصوصی از جنس آكریلات صورت میگیرد كه به آن سیمان استخوانی میگویند.
به این دسته از مفاصل مصنوعی مفاصل سیمانی میگویند. در دسته ای دیگر از مفاصل مصنوعی كه كاربرد آنها در دهه های اخیر بسرعت در حال گسترش است، سطح فلزی روی مفصل مصنوعی در محلی كه با استخوان بیمار تماس دارد متخلخل ساخته میشود.
این كار موجب میشود تا استخوان بیمار بعد از عمل جراحی به درون حفرات متخلخل فلز رشد كرده و یك اتصال محكم بین فلز و استخوان بوجود آید. به این نوع مفاصل مصنوعی، مفاصل بدون سیمان میگویند.
با تمام این تمحیدات در جهت اتصال محكم بین مفصل مصنوعی و استخوان، باز هم بعد از مدتی ممكن است این اتصال ( چه در نوعی سیمانی و چه در نوع بدون سیمان) شل شده و مفصل مصنوعی لق شود.
اینكه چند سال بعد از جراحی این اتفاق میفتد بسته به عوامل متعددی مانند نوع مفصل مصنوعی، تكنیك عمل جراحی، استحكام استخوان بیمار، فشاری كه بیمار به مفصل مصنوعی وارد میكند و عوامل دیگر متفاوت است.
لق شدن مفصل مصنوعی ممكن است پس از گذشت چند سال از عمل جراحی ایجاد شود و یا ممكن است حتی تا سی سال هم محكم در جای خود باقی بماند.
شل شدن مفصل مصنوعی شایعترین عاملی است كه موجب میشود بیمار مجددا تحت عمل جراحی تعویض مفصل مجدد قرار گیرد. تقریبا تمامی مفاصل مصنوعی در نهایت بعد از مدتی اتصال محكم خود به استخوان را از دست داده و بتدریج لق میشوند.
بر اساس دادههای بالینی، زمان بین جراحی اولیه و جراحی مجدد که بهعلت لق شدن انجام شده معمولا در حدود 8 تا 10 سال بعد از عمل است، هرچند در موارد نادر لق شدن زودهنگام (طی 2 تا 5 سال) نیز بهدلیل جوشنخوردن پروتز به استخوان رخ میدهد.
علت شل شدن مفصل مصنوعی لگن
علت اصلی لق شدن مفصل مصنوعی بعد از جراحی تعویض مفصل لگن از بین رفتن اتصال محكم بین استخوان بیمار و اجزاء مفصل مصنوعی است. این اتصال میتواند به علل زیر دچار مشکل شود.
سایش سطوح مفصل مصنوعی
با گذشت مدتی از جراحی، تمام مفاصل مصنوعی در محلی که دو سطح مفصل بر روی هم حرکت میکنند بتدریج دچار سائیدگی wear میشوند. این ساییدگی در محل سایش دو سطح متحرک مفصل مصنوعی است.
رایج ترین سطوح متحرکی که در مفاصل مصنوعی استفاده میشود فلز و پلی اتیلن (نوعی پلاستیک مقاوم) یا سرامیک و پلی اتیلن است.
بتدریج و با گذشت چند سال و با حرکت مداوم سر مصنوعی، براثر سایش سطوح مفصل مصنوعی بر روی هم، ذرات بسیار ریزی از اجزای آن جدا میشوند. ذرات بسیار ریز فلز، ذرات ریز پلی اتیلن و سرامیك كه در محیط آزاد میشوند، به عنوان اجسام خارجی شناخته شده و به توسط سلول های دفاع ایمنی بدن بلعیده میشوند.
سپس این سلول ها مواد سمی را از خود ترشح میكنند تا به خیال خود اجسام خارجی را از بین ببرند ولی این مواد سمی بیشتر به بدن آسیب میرساند تا به این ذرات.
مواد ترشح شده از سلول های ایمنی بدن موجب میشوند تا استخوان در محل اتصال به مفصل مصنوعی جذب بدن شده و در نتیجه اتصال استخوان به مفصل ضعیف و شل شود.
گاهی هم استخوان در جایی كمی دورتر از محل اتصال به مفصل مصنوعی بازجذب و خورده شده و حفرات و كیست های توخالی را در استخوان بوجود میاورد که به آن استئولیز Osteolysis میگویند.
ایجاد این كیست های استخوان در اطراف مفصل مصنوعی میتواند موجب مشكلات زیر شود:
- احساس درد لگن در محل مفصل مصنوعی
- شل شدن مفصل مصنوعی
- ضعیف شدن استخوان اطراف مفصل مصنوعی و شكسته شدن آن
عفونت محل جراحی
گاهی اوقات بروز عفونت در مفصل مصنوعی کار گذاشته شده لگن میتواند موجب تخریب استخوان در محل اتصال استخوان و مفصل و در نتیجه از دست رفتن اتصال این دو شود. نتیجه این فرآیند لق شدن مفصل مصنوعی است.
علائم و درمان لق شدن مفصل
در صورت شل شدن مفصل مصنوعی ، بیمار ممكن است دچار درد در ناحیه جراحی تعویض مفصل لگن شود. این لق شدن، احتمال شكستگی استخوان اطراف آن را هم بیشتر میكند.
در این موارد باید مفصل مصنوعی لق شده خارج شده و مفصل جدیدی برای بیمار كار گذاشته شود. ماندن مفصل لق شده موجب میشود تا اجزاء آن در داخل استخوان بطور مكرر حركت كند. این حركات سرعت خورده شدن استخوان را بیشتر میكند و یا حتی میتواند موجب شكستگی آن شود.
خروج مفصل قبلی باید با دقت و احتیاط انجام شود تا استخوان های بیمار صدمه ای نبیند. باید از مفاصل مصنوعی پیچیده تری استفاده شود و در بسیاری از این بیماران استخوان های بیمار ضعیف و خورده شده اند و به همین علت ممكن است بیمار نیاز به پیوند استخوان داشته باشد.
در مواردی که لق شدن مفصل مصنوعی نیاز به جراحی مجدد (ریویژن) داشته باشد، دوره نقاهت با عمل اولیه تعویض مفصل تفاوتهای مهمی دارد، از جمله مدت بستری طولانیتر و روند بازتوانی متفاوت. برای آشنایی کامل با این تفاوتها، دوره نقاهت جراحی ریویژن در مقایسه با عمل اولیه را مطالعه کنید.
چطور از لق شدن مفصل مصنوعی پیشگیری کنیم
خطر لق شدن مفصل مصنوعی برای همه بیماران یکسان نیست و به عوامل قابل کنترل و غیرقابل کنترل بستگی دارد. شناختن این عوامل به بیمار کمک میکند اقدامات پیشگیرانه مناسب را در پیش بگیرد.
در یک مطالعه بر روی 5035 بیمار تحت تعویض مفصل لگن، سطح فعالیت بدنی بالا همراه با شاخص توده بدنی (BMI) بالا خطر لق شدن پایه پروتز طی 10 سال بعد از عمل را بهطور معناداری افزایش داد. به عبارت دیگر، بیماران جوانتر و پر تحرک که وزن بالاتری هم دارند، در معرض خطر بیشتری برای لق شدن زودهنگام مفصل مصنوعی هستند.
از سوی دیگر، دیابت هم یک عامل خطر برای لق شدن است. در یک مطالعه بر روی 440 بیمار (88 بیمار با لق شدن غیرعفونی در برابر 352 بیمار شاهد)، ابتلا به دیابت با افزایش نزدیک به 2.78 برابری خطر لق شدن مفصل مصنوعی همراه بود.
بر اساس این یافتهها، اقدامات زیر برای کاهش خطر لق شدن مفصل مصنوعی توصیه میشود:
- کنترل وزن، چون ترکیب وزن بالا و فعالیت زیاد بیشترین خطر بلندمدت را ایجاد میکند.
- کنترل قند خون در بیماران دیابتی، پیش و پس از جراحی، برای کاهش خطر افزایشیافته لق شدن.
- پرهیز از فعالیتهای ضربهای شدید و مکرر (مانند دویدن یا ورزشهای پرتماس) که فشار مکانیکی روی محل اتصال پروتز و استخوان را افزایش میدهند.
- پیگیری منظم رادیوگرافی طبق برنامه پزشک، چون تشخیص زودهنگام علائم لق شدن، امکان مداخله قبل از پیشرفت آسیب استخوانی را فراهم میکند.
سوالات متداول
منابع:
- Wear, Osteolysis, and Aseptic Loosening Following Total Hip Arthroplasty in Young Patients with Highly Cross-Linked Polyethylene: A Review of Studies with a Follow-Up of over 15 Years — Journal of Clinical Medicine
- Aseptic and septic prosthetic joint loosening: Impact of biomaterial wear on immune cell function, inflammation, and infection — Biomaterials
- The Role of the Innate Immune System in Wear Debris-Induced Inflammatory Peri-Implant Osteolysis in Total Joint Arthroplasty — Bioengineering
- Patient-related risk factors leading to aseptic stem loosening in total hip arthroplasty: a case-control study of 5,035 patients — PubMed
- Diabetes mellitus is a potential risk factor for aseptic loosening around hip and knee arthroplasty — PMC
- Primary total hip arthroplasty failure: aseptic loosening — American Journal of Translational Research
نویسنده: دکتر مهرداد منصوری، فوق تخصص جراحی لگن و مفصل ران
مطالب این مقاله صرفا جنبهی اطلاعرسانی دارد و جایگزین معاینه، تشخیص و توصیهی پزشک معالج نیست.
دیدگاه خود را بنویسید