شکستگی مهره گردن یکی از خطرناکترین آسیبهای ستون فقرات است و بیشتر در پی تصادف رانندگی، سقوط از ارتفاع، ورزشهای پرخطر یا ضربهی مستقیم به سر و گردن رخ میدهد. مکانیسمهای اصلی آن نیروی مستقیم، خم شدن یا کشیدگی بیش از حد گردن، چرخش ناگهانی و فشردگی در امتداد محور گردن است.
مهمترین علائم آن درد شدید گردن، تورم، محدودیت حرکتی، بیحسی یا گزگز دستها و پاها و در موارد شدید دشواری تنفس است. بیحسی و ضعف اندام نشانهی احتمال آسیب نخاع است، ولی نبود علائم عصبی به تنهایی شکستگی را رد نمیکند.
تشخیص با معاینهی بالینی و تصویربرداری انجام میشود. رادیوگرافی ساده اولین قدم است، سیتیاسکن روش استاندارد این تشخیص است و در موارد مشکوک به آسیب نخاع یا دیسک، امآرآی هم درخواست میشود. در محل حادثه، ثابت نگه داشتن گردن و بدن بیمار تا رسیدن تیم پزشکی حیاتی است.
درمان به پایداری شکستگی و وجود آسیب نخاع بستگی دارد. شکستگی پایدار با بریس گردنی و دارو و فیزیوتراپی درمان میشود و شکستگی ناپایدار یا همراه با فشار روی نخاع نیاز به جراحی تثبیت یا برداشتن فشار دارد. بستن کمربند ایمنی، استفاده از تجهیزات محافظتی در ورزش و پرهیز از شیرجه در آب کمعمق مهمترین راههای پیشگیری هستند.
شکستگی مهره گردن ممکن است منجر به عوارضی مانند فلج، از دست دادن توان حرکتی، یا حتی مرگ شود. تشخیص سریع و درمان مناسب شکستگی برای جلوگیری از آسیبهای دائمی به نخاع بسیار حیاتی است.
درک علل، علائم، روشهای درمانی و پیشگیری از شکستگی مهره گردن میتواند به کاهش خطرات و بهبود نتایج درمانی کمک کند.
مکانیسم ایجاد شکستگی مهره گردن
مکانیسم ایجاد شکستگی گردن نیروهای شدید و ناگهانی است که به ستون فقرات گردنی وارد میشود. گردن یا ناحیهی سرویکال شامل هفت مهره (C1 تا C7) است که نخاع را حفاظت کرده و به پایداری و حرکت سر کمک میکنند. مکانیسم های عمده شکستگی عبارتند از
نیروی مستقیم
یکی از شایعترین مکانیسمهای شکستگی مهره های گردن وارد آمدن نیروی مستقیم به گردن است. این حالت ممکن است در تصادفات رانندگی، سقوط از ارتفاع، ضربههای مستقیم به گردن در ورزشهای تماسی مانند فوتبال یا کشتی رخ دهد. در این نوع آسیب نیروی شدید و مستقیم میتواند باعث فشردگی مهرهها و شکستن آنها شود.
خم شدن بیش از حد گردن
حرکات ناگهانی یا شدید خم شدن گردن (هیپرفلکسیون) یکی دیگر از مکانیسمهای ایجاد شکستگی مهره گردن است. در این وضعیت گردن بهطور غیرطبیعی به جلو خم میشود که ممکن است باعث شکستگی مهرههای گردنی شود.
این نوع آسیب معمولا در تصادفات خودرو، زمانی که سر به جلو پرتاب میشود (مانند برخورد ماشین از عقب) یا در برخی از ورزشهای تماسی رخ میدهد.
کشیدگی بیش از حد گردن
هیپراکستنشن یا کشیدگی بیش از حد گردن یک مکانیسم دیگر است که معمولاً در تصادفات وسایل نقلیه و ضربه به عقب سر اتفاق میافتد. این حرکت ناگهانی باعث باز شدن بیش از حد مفاصل و مهرهها شده و منجر به شکستگی میشود. این نوع شکستگیها ممکن است به نخاع فشار وارد کرده و باعث آسیب عصبی شدید شوند.

چرخش ناگهانی گردن
چرخش بیش از حد و ناگهانی گردن یکی دیگر از مکانیسم های شکستگی است. این حالت زمانی رخ میدهد که گردن بهطور غیرطبیعی و سریع به چپ یا راست چرخانده شود. فشار زیاد به ستون فقرات سرویکال و مفاصل بین مهرهها میتواند باعث ترک خوردن یا شکستگی مهرهها شود.
فشردگی در امتداد محور گردن
این مکانیسم بیشتر در سقوطهای عمودی یا در حوادثی که نیرو بهصورت مستقیم از بالای سر وارد میشود رخ میدهد. این فشار عمودی روی محور گردن میتواند باعث خردشدگی مهرههای گردنی شود.


شایعترین محل شکستگی مهره گردن
همهی مهرههای گردن به یک اندازه در معرض شکستگی نیستند. بیشتر این شکستگیها در مهرههای سوم تا هفتم گردن رخ میدهد.
در بررسی مطالعات قبلی، شایعترین سطح درگیر مهرهی دوم گردن با 32.0 درصد و پس از آن مهرهی هفتم گردن با 20.9 درصد بود. شکستگی مهرهی اول گردن هم بین 2 تا 13 درصد همهی آسیبهای گردن را تشکیل میدهد.
آسیب نخاع در حدود 15 درصد شکستگیها و دررفتگیهای ستون مهره رخ میدهد. یعنی در اکثر موارد شکستگی گردن با آسیب نخاع همراه نیست، ولی تا اثبات خلاف آن باید آسیب ناپایدار فرض شود.
این مقاله به شکستگی مهرههای گردن، یعنی مهرهی اول تا هفتم، میپردازد. شکستگی مهرههای سینهای و کمری موضوع جداگانهای است و در مقالهی شکستگی ستون مهره بررسی شده است.
علت شکستگی مهره گردن چیست
شکستگی گردن یکی از خطرناکترین آسیبهای جسمی است که به دلایل مختلفی میتواند رخ دهد. این شکستگیها بر اثر وارد شدن نیروی شدید به ستون فقرات گردنی ایجاد میشوند و میتوانند به نخاع آسیب برسانند. علل اصلی شکستگی مهره گردن را میتوان به دستههای زیر تقسیم کرد:
در بررسی مطالعات قبلی، بین 2.4 تا 3.7 درصد همهی مصدومان ضربهی غیرنافذ نوعی شکستگی مهرهی گردن دارند. بیش از نیمی از آسیبهای ستون مهره که به بخش اورژانس مراجعه میکنند هم ناحیهی گردن را درگیر میکند و تصادفات رانندگی عامل 29.3 درصد این شکستگیها هستند.
تصادفات رانندگی
تصادفات وسایل نقلیه یکی از اصلیترین علل شکستگی گردن هستند. در تصادفات، نیروی شدیدی به گردن وارد میشود که میتواند باعث شکستگی مهرههای گردنی گردد. بهویژه در تصادفاتی که برخورد از پشت رخ میدهد سر به طور ناگهانی به جلو و سپس به عقب پرتاب میشود که میتواند باعث آسیبهای هیپراکستنشن و هیپرفلکسیون گردد.
سقوط از ارتفاع
سقوط از ارتفاع یکی از علل شایع شکستن مهره گردن است. در این حالت نیروی جاذبه و برخورد با سطح سخت میتواند فشار زیادی به ستون فقرات گردنی وارد کند. بسته به زاویه و نحوهی برخورد، گردن ممکن است بهطور ناگهانی به جلو، عقب چرخیده شود که میتواند باعث شکستگی شود. این نوع آسیب در شغلهایی مثل کار در ساختمانسازی یا کوهنوردی بیشتر دیده میشود.
ورزشهای تماسی و پرخطر
ورزشهای تماسی مانند فوتبال، راگبی، کشتی و ورزشهای پرخطر مثل ژیمناستیک، اسب سواری یا شیرجه از ارتفاع میتوانند باعث شکستگی مهره های گردن شوند. در این ورزشها، برخوردهای شدید، سقوط و حرکات ناگهانی گردن احتمال آسیب به ستون فقرات گردنی را افزایش میدهند. بطور مثال در فوتبال برخوردهای مستقیم به سر یا گردن ممکن است منجر به شکستگی شود.
حوادث شغلی
افرادی که در مشاغل پرخطر فعالیت میکنند، مانند کارگران ساختمانی، معدنکاران، یا رانندگان ماشینآلات سنگین، در معرض خطر شکستگی گردن قرار دارند. سقوط اشیا سنگین روی سر، سقوط از بلندی یا آسیبهای مکانیکی ناشی از کار با ماشینآلات میتوانند منجر به شکستگی شوند.
درگیری فیزیکی
خشونتهای فیزیکی، ضربههای محکم به سر یا گردن و حتی خفگی میتوانند باعث شکستگی گردن شوند. در این موارد، فشار یا ضربه مستقیم به مهرههای گردنی ممکن است منجر به شکستگی شود. این نوع آسیبها معمولا در درگیریهای فیزیکی یا حوادث خشونتآمیز رخ میدهند.
بیماریهای استخوانی
بیماریهایی که منجر به ضعف استخوانها میشوند مانند پوکی استخوان، احتمال شکستگی مهره گردن را افزایش میدهند. در این حالتها حتی ضربات یا فشارهای کم نیز میتوانند به شکستگی مهرهها منجر شوند.
در بیمارانی که ستون مهرهشان از قبل بر اثر آرتروز پیشرفته یا اسپوندیلیت انکیلوزان خشک و جوشخورده است، حتی سقوط در سطح زمین یا ضربهی کمانرژی میتواند مهرهی گردن را بشکند. در این گروه شکستگی گردن از شکستگی سینهای-کمری شایعتر است و بیشتر بین مهرهی پنجم تا هفتم گردن رخ میدهد.
در یک مطالعه بر روی 2,312 سالمند 65 سال و بالاتر که فقط روی زمین افتاده بودند، 253 نفر یعنی 10.9 درصد آسیب مهرهی گردن داشتند. در ستون مهرهی خشک و جوشخورده هم تشخیص شکستگی در 15 تا 41 درصد موارد با تاخیر انجام شده است.
بهطور کلی هر عامل خارجی که فشار ناگهانی و شدید به گردن وارد کند میتواند به شکستگی منجر شود. اقدامات پیشگیرانه مانند استفاده از کمربند ایمنی، تجهیزات محافظتی در ورزشها و رعایت اصول ایمنی شغلی میتوانند از وقوع این آسیبهای جدی جلوگیری کنند.
علائم شکستگی مهره گردن چیست
علائم شکستگی گردن بستگی به محل و شدت شکستگی، میزان آسیب به نخاع و اعصاب، و عوارض همراه آن دارد. علاوه بر علائم ظاهری روشهای متعددی برای تشخیص شکستگی گردن وجود دارد که از آنها برای ارزیابی شدت آسیب استفاده میشود. مهمترین علائم عبارتند از
درد شدید در گردن
یکی از شایعترین علائم شکستن مهره گردن درد شدید گردن است. این درد میتواند به شانهها، بازوها و حتی به پشت و سر منتشر شود. درد ممکن است با حرکت سر یا گردن تشدید شود و بیمار به سختی میتواند گردن خود را حرکت دهد.
هر درد شدید گردن بعد از ضربه به معنی شکستگی نیست. در بیشتر موارد ضربهی گردن فقط به کشیدگی عضلات و گردندرد منجر میشود، ولی دردی که با کوچکترین حرکت شدت میگیرد یا همراه با بیحسی دست و پاست باید جدی گرفته شود.
تورم و التهاب
پس از شکستگی ممکن است تورم در ناحیه گردن ظاهر شود. این تورم میتواند نتیجه آسیب به بافتهای نرم اطراف مهرههای گردنی باشد و معمولا با حساسیت به لمس محل آسیب دیده همراه است.
کاهش یا از دست دادن حرکت
بیمار ممکن است در حرکت گردن یا سر دچار محدودیت شود. این مشکل به دلیل درد و آسیب به مهرهها یا نخاع به وجود میآید. در موارد شدید و بخصوص اگر نخاع آسیب ببیند شکستگی میتواند باعث فلج موقت یا دائم در بخشهای مختلف بدن شود.
بیحسی یا گزگز در دستها و پاها
در صورتی که شکستگی به نخاع آسیب برساند ممکن است علائمی نظیر بیحسی، گزگز یا ضعف در دستها، بازوها، یا حتی پاها رخ دهد. این علائم نشاندهنده آسیب به اعصاب بوده و نیازمند مداخله فوری پزشکی است.
آسیب شریان مهرهای هم میتواند همراه شکستگی مهرهی گردن رخ دهد و یکی از عوارض جدی این آسیب است.
فشار حاد روی نخاع بعد از ضربه با فشار مزمنی که در تنگی کانال نخاعی گردن دیده میشود فرق دارد. در تنگی مزمن علائم به تدریج و طی ماهها پیدا میشوند، ولی در شکستگی علائم عصبی از همان لحظهی ضربه شروع میشود.
تنفس دشوار
در موارد شدید، بخصوص وقتی که نخاع آسیب میبیند بیمار ممکن است دچار مشکل در تنفس شود. این وضعیت بسیار خطرناک است و نشان میدهد که باید فورا اقدامات درمانی انجام شود.
روشهای تشخیص شکستگی مهره گردن
پزشک ابتدا با معاینه ناحیه گردن، بررسی حرکات گردن و ارزیابی علائم عصبی مانند ضعف یا بیحسی، سعی میکند وجود آسیب را بررسی کند. معاینه برای تشخیص شدت آسیب و نیاز به بررسیهای تصویربرداری ضروری است.
رادیولوژی ساده یکی از رایجترین روشهای تشخیص شکستگی مهره گردن است. این روش به پزشکان کمک میکند تا آسیبهای مهرهها و موقعیت آنها را مشاهده کنند.
اگر شکستگی پیچیده یا مشکوک به آسیب نخاعی باشد از سیتی اسکن برای بررسی دقیقتر استفاده میشود. این روش تصاویر سهبعدی از مهرهها فراهم میکند و شکستگیهای ریز و جزئیتر را نیز نشان میدهد.
در صورتی که احتمال آسیب به نخاع یا دیسکهای بینمهرهای وجود داشته باشد، امآرآی برای بررسی دقیقتر بافتهای نرم و اعصاب به کار میرود.
سیتیاسکن روش استاندارد طلایی تصویربرداری برای شکستگی مشکوک مهرهی گردن است. رادیوگرافی ساده در شکستگیهای ریز و در سطوح پایینی گردن ممکن است چیزی نشان ندهد.
در بررسی مطالعات قبلی، حساسیت سیتیاسکن برای هر ضایعهی مهرهی گردن حدود 87.5 درصد و برای ضایعههای ناپایدار حدود 100 درصد بود. قانون کانادایی مهرهی گردن هم که برای تصمیم به رادیوگرافی به کار میرود، در چند مطالعهی بزرگ حساسیتی بین 90 تا 100 درصد نشان داده است.
این معیارهای بالینی برای همهی سنین یکسان کار نمیکنند. معیارهای نکسوس در سالمندان دقت متغیری دارند و قانون کانادایی اصلا افراد مسن را در بر نمیگیرد، به همین دلیل در این گروه سیتیاسکن گردن آسانتر درخواست میشود.

مواجهه اورژانس با شکستگی مهره گردن
در مواجهه با شکستگی گردن اقدامات اورژانسی سریع و صحیح حیاتی است تا از آسیبهای بیشتر به نخاع و سایر بافتهای حساس جلوگیری شود. مراحل زیر باید با دقت و احتیاط انجام شود:
ثابت نگه داشتن گردن و بدن
اولین اقدام ضروری جلوگیری از هرگونه حرکت بیمار است. حرکت اشتباه ممکن است به نخاع آسیب جدی وارد کند. برای ثابت نگه داشتن گردن، باید از یک گردنبند موقت (مانند یقههای گردنی سخت) استفاده شود یا سر و گردن با وسایل مناسب مانند حوله یا پتو در جای خود تثبیت گردد.
بیحرکتسازی استاندارد در محل حادثه بر سه جزء استوار است. گردنبند سخت، کیسههای شنی و بلوکهای کنار سر، و چسب نواری که سر را به برانکارد ثابت میکند.
طبق دستورالعملهای استاندارد، هر بیماری که مکانیسم آسیب قابلتوجهی داشته باشد باید تا اثبات خلاف آن دارای آسیب ناپایدار ستون مهره فرض شود. هنگام مدیریت راه هوایی هم گردن باید در راستای مستقیم ثابت نگه داشته شود تا حرکت آن به حداقل برسد.
تماس با اورژانس
بلافاصله باید با اورژانس تماس گرفته و تیم پزشکی حرفهای درخواست شود. توضیح کامل حادثه و وضعیت بیمار به اورژانس بسیار مهم است.
عدم جابجایی بیمار
به هیچوجه بیمار نباید حرکت داده شود، مگر در شرایط بسیار ضروری مانند خطر آتشسوزی یا انسداد راه تنفس. اگر جابجایی لازم است، باید با حمایت کامل گردن و ستون فقرات انجام شود و این کار توسط چند نفر و با استفاده از تخته مخصوص (بکبورد) انجام شود.
کنترل علائم حیاتی
در صورت امکان تنفس و ضربان قلب بیمار بررسی شود. اگر بیمار دچار ایست قلبی-تنفسی شد، باید CPR انجام شود، اما گردن باید ثابت نگه داشته شود.
این اقدامات به جلوگیری از آسیبهای بیشتر کمک میکنند تا بیمار بهسلامت به مراکز درمانی منتقل شود.
درمان شکستگی مهره گردن
درمان شکستگی گردن به شدت و نوع آسیب، محل شکستگی و وضعیت کلی بیمار بستگی دارد. هدف اصلی درمان، جلوگیری از آسیبهای بیشتر به نخاع، تثبیت ستون فقرات گردنی و بازگشت بیمار به زندگی عادی است. روشهای درمانی برای شکستگی مهره گردن به دو دسته اصلی تقسیم میشوند: درمان غیرجراحی و درمان جراحی.
درمان غیرجراحی
در مواردی که شکستگی نسبتاً خفیف است و نخاع یا اعصاب تحت فشار یا آسیب جدی قرار نگرفتهاند، از روشهای غیرجراحی برای درمان استفاده میشود. این روشها عبارتند از:
تثبیت با گردنبند (بریس گردنی)
یکی از روشهای متداول درمان غیرجراحی استفاده از گردنبندهای تثبیتکننده مانند کالر یا هالووست (halo vest) است. این بریسها برای محدود کردن حرکت گردن و حمایت از مهرههای شکسته به کار میروند. استفاده از این بریسها ممکن است چند هفته تا چند ماه ادامه یابد تا شکستگی بهطور کامل ترمیم شود.
همهی بریسهای گردن یک اندازه حرکت را محدود نمیکنند. گردنبند سخت که چانه و پشت سر را در بر میگیرد، خم و راست شدن گردن را حدود 20 تا 25 درصد محدود میکند، ولی ارتوز گردنی-سینهای همین حرکت را 70 تا 80 درصد و چرخش را 60 تا 70 درصد کم میکند.
به همین دلیل است که گردنبند ساده به تنهایی برای شکستگی ناپایدار کافی نیست و پزشک بریس محکمتری انتخاب میکند.

داروهای ضد درد و ضد التهاب
در طول درمان بیمار ممکن است دچار درد شدید شود که با استفاده از داروهای مسکن مانند ایبوپروفن یا استامینوفن کنترل میشود. همچنین در صورت وجود التهاب شدید، از داروهای ضدالتهاب مانند کورتیکواستروئیدها استفاده میشود.
استراحت و فیزیوتراپی
بیمار باید از حرکات شدید گردن جلوگیری کرده و استراحت کافی داشته باشد. پس از بهبود نسبی، فیزیوتراپی برای بازیابی دامنه حرکتی گردن، تقویت عضلات اطراف و جلوگیری از سفت شدن مفاصل توصیه میشود.
درمان جراحی
در مواردی که شکستگی گردن شدید است و یا فشار زیادی بر نخاع وارد شده ممکن است نیاز به عمل جراحی شکستگی مهره گردن وجود داشته باشد. جراحی برای تثبیت ستون فقرات، جلوگیری از آسیب بیشتر به نخاع و بازگرداندن ساختار طبیعی مهرهها انجام میشود. روشهای جراحی عبارتند از
تثبیت داخلی با پیچ و صفحات فلزی
در این روش جراح از پیچها و پلاک های فلزی برای تثبیت مهرههای شکسته و جلوگیری از حرکت آنها استفاده میکند. این ابزارها به حفظ پایداری ستون فقرات کمک میکنند.
در بسیاری از این جراحیها دو یا چند مهرهی مجاور به هم جوش داده میشوند. این کار که جوش دادن مهرهها نام دارد، پایداری ناحیه را برمیگرداند ولی کمی از دامنهی حرکت گردن را کم میکند.
جایگزینی دیسک یا مهره آسیبدیده
در مواردی که مهرهها یا دیسکهای بینمهرهای به شدت آسیب دیده باشند جراح ممکن است از دیسک مصنوعی یا پیوند استخوان برای جایگزینی بافتهای آسیبدیده استفاده کند.
کاهش فشار روی نخاع (دکمپرسیون)
اگر شکستگی باعث فشار بر نخاع شده باشد جراحی دکمپرسیون برای کاهش فشار انجام میشود. این نوع از عمل شکستگی مهره گردن برای جلوگیری از آسیبهای جدی به نخاع و حفظ عملکرد عصبی حیاتی است.
توانبخشی پس از درمان
پس از درمان، مرحلهی توانبخشی برای بازگشت به عملکرد طبیعی بدن بسیار مهم است. فیزیوتراپی و تمرینات حرکتی برای بازگرداندن توان عضلانی، بهبود انعطافپذیری و جلوگیری از عوارضی مانند سفتی گردن انجام میشود.
بهطور کلی طول درمان شکستگی مهره گردن به موقعیت و شدت آسیب بستگی دارد و باید تحت نظر تیم پزشکی متخصص انجام شود تا از عوارض جدی مانند فلج جلوگیری گردد.
پیشگیری از شکستن مهره گردن
پیشگیری از شکستن مهره گردن با اتخاذ تدابیر ایمنی در زندگی روزمره و ورزشهای پرخطر امکانپذیر است. برخی از روشهای موثر پیشگیری عبارتند از:
استفاده از تجهیزات محافظتی
در ورزشهای تماسی مانند فوتبال، هاکی یا کشتی، استفاده از کلاه ایمنی و گردنبندهای محافظتی میتواند از آسیب به گردن جلوگیری کند. در موتورسواری و دوچرخهسواری نیز کلاه ایمنی الزامی است.
استفاده از کمربند ایمنی
در خودروها، بستن کمربند ایمنی نقش مهمی در پیشگیری از آسیبهای گردن در تصادفات رانندگی دارد. کمربند ایمنی از پرتاب شدن سر به جلو یا عقب و آسیب به مهرههای گردنی جلوگیری میکند.
تقویت عضلات گردن
تمرینات تقویتکننده عضلات گردن به استحکام و پایداری این ناحیه کمک میکند. عضلات قویتر میتوانند از گردن در برابر ضربات و حرکات ناگهانی محافظت کنند.
رعایت اصول ایمنی در محل کار
در محیطهای کاری پرخطر مانند کارهای ساختمانی یا صنعتی، استفاده از کلاه ایمنی و رعایت اصول ایمنی مثل عدم حمل اجسام سنگین بهصورت نادرست ضروری است.
پرهیز از شیرجه در آبهای کمعمق
شیرجه در استخرهای کمعمق یا مناطق ناشناخته میتواند منجر به برخورد سر با کف استخر و شکستگی مهره گردن شود. باید همیشه عمق آب را قبل از شیرجهزدن بررسی کرد.
این اقدامات ساده ولی مؤثر میتوانند خطر شکستگی گردن را کاهش دهند.
شکستگی مهرهی گردن فقط یکی از آسیبهای این ناحیه است. برای آشنایی با ساختار و سایر بیماریهای این ناحیه، صفحهی ستون مهره را ببینید.
سوالات متداول
منابع:
- Biomechanics, evaluation, and management of subaxial cervical spine injuries: A comprehensive review of the literature – Journal of Clinical Neuroscience
- Evaluation and management of acute cervical spine trauma – Emergency Medicine Clinics of North America
- Management of Cervical Spine Fractures: A Literature Review – Cureus
- Management of Cervical Spine Fractures and Injuries: A Literature Review – Cureus
- Geriatric clinical screening tool for cervical spine injury after ground-level falls – Emergency Medicine Journal
- Fractures in Spinal Ankylosing Disorders: A Narrative Review of Disease and Injury Types, Treatment Techniques, and Outcomes – Journal of Orthopaedic Trauma
نویسنده: دکتر مهرداد منصوری، متخصص ارتوپدی، جراح استخوان و مفاصل
مطالب این مقاله صرفا جنبهی اطلاعرسانی دارد و جایگزین معاینه، تشخیص و توصیهی پزشک معالج نیست.




دیدگاهها