رگ به رگ شدن انگشت دست: علائم، درجه‌بندی و درمان

رگ به رگ شدن یا پیچ خوردن انگشت دست یعنی کشیده یا پاره شدن رباط‌های اطراف مفصل، بدون آنکه مفصل به‌طور کامل جابه‌جا شود. شایع‌ترین محل آن مفصل وسط انگشت است.

دو رباط اصلی این مفصل در معرض آسیب‌اند. ولار پلیت در سطح کف دستی مفصل قرار دارد و مانع برگشتن انگشت به عقب می‌شود، و رباط‌های جانبی در دو طرف مفصل از خم شدن انگشت به طرفین جلوگیری می‌کنند. آسیب ولار پلیت وقتی رخ می‌دهد که انگشت به سمت پشت دست خم شود و آسیب رباط جانبی وقتی که انگشت با فشار به طرفین برود.

گاهی همراه با پارگی رباط، تکه‌ی کوچکی از استخوان هم کنده می‌شود که اگر بزرگ باشد و بخشی از سطح مفصل را در بر بگیرد اهمیت پیدا می‌کند. علائم شامل درد، تورم، کلفت شدن ظاهری مفصل و محدودیت خم شدن انگشت است.

نکته‌ی اصلی درمان این است که این مفصل بسیار زود خشک می‌شود. بنابراین بی‌حرکتی کامل باید کوتاه باشد و سپس با بستن انگشت آسیب‌دیده به انگشت مجاور، حرکت شروع شود. تورم مفصل ممکن است ماه‌ها تا یک سال باقی بماند که طبیعی است و نشانه‌ی شکست درمان نیست.

---

کشیدگی و پیچ خوردن انگشت دست در صورتی که به درستی درمان نشود میتواند موجب خشکی و درناک شدن آن برای مدت طولانی شود.

آناتومی کاربردی

در کف دست انسان پنج استخوان بلند و میله ای به نام متاکارپ Metacarp وجود دارد. هر متاکارپ به یک انگشت متصل میشود. هر انگشت سه بند دارد بجز انگشت شست که دو بندی است. هر بند انگشت یک استخوان به نام فالانکس Phalanx دارد.

فالانکس ها به یکدیگر و به استخوان متاکارپ مفصل میشوند. مفصل بین فالانکس و متاکارپ را مفصل متاکارپوفالانژیال Metacarpophalangeal joint مینامند. سه استخوان فالانکس در امتداد یکدیگر قرار گرفته و دو مفصل به نام مفاصل اینترفالانژیال Interphalangeal joint را میسازند.

مفصل اینترفالانژیال که به کف دست نزدیک تر است را مفصل اینترفالانژیال پرگزیمال Proxiamal interphalangeal joint و یا به اختصار PIP و آنکه به نوک انگشت نزدیک تر است را مفصل اینترفالانژیال دیستال Diatal interphalangeal joint مینامند.

رباط ها یا لیگامان ها Ligaments نوارهای بافتی محکمی هستند که دو انتهای استخوان ها را در محل مفصل به یکدیگر متصل میکنند. رباط ها موجب میشوند استخوان ها در محل مفصل در کنار هم بمانند و در موجب پایداری مفصل میشوند.

محکم ترین رباط اطراف مفاصل اینترفالانژیال انگشت رباط است که به آن صفحه کفی یا ولار پلیت Volar plate میگویند. این رباط در قسمتی از مفصل است که در سمت کف دست قرار دارد و در هنگام صاف و مستقیم شدن انگشت تحت کشش قرار میگیرد. در این وضعیت، ولار پلیت مانع از آن میشود که مفصل اینترفالانژیال بیش از حد به سمت پشت خم شود.

در دو طرف هر مفصل اینترفالانژیال دو رباط جانبی یا کلترال Collateral ligament هم وجود دارد. این رباط ها مانع از خم شدن مفصل به طرفین میشوند. بنابراین مفصل فقط اجازه پیدا میکند که مانند یک لولا فقط در یک جهت خم و باز شود.

مفصل وسطی انگشت چگونه آسیب میبیند

یکی از آسیب های شایع این مفصل کشیدگی Sprain یا پیچ خوردن یا رگ به رگ شدن است. در این آسیب یکی از رباط های مفصل کشیده شده و یا بصورت ناکامل و یا کامل پاره میشود. این کشیدگی یا پاره شدن میتواند در ولار پلیت و یا در یکی از رباط های جانبی یا کلترال مفصل ایجاد شود.

این مقاله فقط به آسیب رباطی بدون جابه‌جایی مفصل می‌پردازد. اگر سطوح مفصلی کاملا از هم جدا شده و انگشت تغییر شکل آشکار پیدا کرده باشد، موضوع مقاله‌ی دررفتگی انگشت دست است و درمان آن با جااندازی شروع می‌شود.

طبق یک بررسی در Clinics in Sports Medicine دررفتگی مفاصل انگشت و پارگی رباط‌های جانبی هر دو از آسیب‌های شایع دست در ورزش‌اند.

آسیب ولار پلیت Volar pate وقتی ایجاد میشود که انگشت به سمت عقب خم میشود. در حالت معمولی انگشت فقط به یک سمت خم میشود و در صورت صاف شدن تمام بند ها در امتداد یکدیگر قرار میگیرند.

وقتی که نیرویی در جهت خلاف به مفصل وارد شده و آنرا در جهت عکس و به سمت عقب یا پشت دست خم میکند ولار پلیت تحت کشش زیادی قرار میگیرد. در این حالت ممکن است آسیب فقط بصورت کشیدگی بوده و یا ممکن است ولار پلیت بصورت ناقص و یا کامل پاره شود.

در صورت پاره شدن ولار پلیت مفصل وسط انگشت، این پارگی معمولا در محل اتصال ولار پلیت به بند وسطی انگشت است. در هنگام کنده شدن یا پارگی در محل اتصال ولار پلیت به بند وسطی، ممکن است تکه ای استخوان هم با آن کنده شود.

اگر این تکه استخوانی کوچک باشد مشکل زیادی ایجاد نمیکند ولی در صورتی که بزرگ بوده و قسمت قابل توجهی از سطح مفصلی را با خود جدا کند باید به توسط عمل جراحی جااندازی و سپس فیکس شود.

وقتی انگشت با فشار به طرفین خم میشود ممکن است یکی از رباط های جانبی یا کلترال مفصل کشیده شده و یا بصورت ناقص و یا کامل پاره شود.

درجه‌بندی شدت رگ به رگ شدن انگشت دست

آسیب رباطی انگشت مثل هر کشیدگی دیگری سه درجه دارد. شناختن این درجه‌بندی به بیمار کمک می‌کند بفهمد چرا درمان او با فرد دیگری فرق دارد.

در درجه یک رباط فقط کشیده شده و پارگی ندارد. مفصل پایدار است، درد و تورم خفیف است و بیمار می‌تواند انگشت را حرکت دهد و بهبود معمولا در 2 تا 3 هفته کامل می‌شود.
در درجه دو رباط به‌طور ناقص پاره شده است. تورم و درد بیشتر است، فشار جانبی روی مفصل درد شدید ایجاد می‌کند و مفصل کمی شل حس می‌شود ولی هنوز پایدار است و بهبود 4 تا 6 هفته طول می‌کشد.

در درجه سه رباط کاملا پاره شده و مفصل ناپایدار است. در معاینه، فشار جانبی مفصل را به‌طور واضح باز می‌کند. در این درجه است که ممکن است جراحی لازم شود، به‌ویژه در شست. طبق یک بررسی در Clinics in Sports Medicine تصمیم درمانی در نهایت با پایداری مفصل بعد از جااندازی گرفته می‌شود.

شدت درد معیار خوبی برای تشخیص درجه نیست. یک پارگی کامل ممکن است بعد از فروکش کردن تورم اولیه کم‌درد باشد و همین باعث می‌شود بیمار مراجعه نکند و آسیب به‌شکل ناپایداری مزمن باقی بماند. آسیب‌های مفصلی که کم‌درمان بمانند و آسیب‌های رباطی که تشخیص داده نشوند می‌توانند به ناتوانی بلندمدت منجر شوند.

گاهی همراه با پارگی رباط، تکه‌ی کوچکی از استخوان هم کنده می‌شود و این حالت شایع است. در یک بررسی چندمرکزی بر روی 461 بیمار شایع‌ترین آسیب بند اول و بند میانی انگشت همین شکستگی کندگی مفصل وسط انگشت بود، یعنی 137 مورد یا حدود 30 درصد.

خبر خوب این است که وجود این تکه‌ی کنده‌شده نتیجه‌ی درمان غیرجراحی را بدتر نمی‌کند. شرح کامل شکستگی‌های انگشت در شکستگی انگشت دست آمده است.

علائم آسیب رباط های انگشت

در رگ به رگ شدن و پیج خوردگی انگشت دست، مفصل متورم و دردناک شده و حرکات آن بخصوص خم شدن آن محدود میشود. به علت تورم مفصل ظاهر انگشت بصورت دوکی شکل درمیاید و ممکن است خونمردگی در اطراف مفصل دیده شود.

حرکت دادن مفصل شدت درد را افزایش داده و فشار موضعی بر روی مفصل موجب افزایش درد میگردد. تشخیص این آسیب معمولا با معاینه پزشک است و در صورت ایجاد شکستگی، رادیوگرافی ساده هم کمک کننده است.

درمان کشیدگی یا رگ به رگ شدن انگشت دست چیست

مفصل وسطی انگشت بعد از رگ به رگ شدن خیلی زود خشک میشود. در غالب اوقات درد این بیماران بعد از مدتی خوب میشود ولی در صورت درمان نادرست و بیحرکت کردن مفصل به مدت طولانی، مفصل دچار محدودیت حرکت میشود.

بنابراین در هر گونه کشیدگی و رگ به رگ شدن انگشت دست در مفصل اینترفالانژیال پرگزیمال، مدت بیحرکتی انگشت باید بسیار کوتاه بوده و هر چه زودتر مفصل به حرکت واردار شود.

برای بیحرکت کردن معمولا از آتل یا اسپلینت استفاده میشود. این آتل حداکثر یکی دو روز میماند و هدف از آن کاهش تورم و درد بیمار است.

بعد از یکی دو روز آتل باز شده و حرکات مفصل شروع میشود. در صورتیکه بنابه تشخیص پزشک معالج شدت آسیب اولیه زیاد نباشد معمولا حرکات مفصل از همان روز اول شروع شده و بیحرکتی به مفصل داده نمیشود.

در یک مطالعه بر روی 75 بیمار با کشیدگی پایدار ولار پلیت مفصل وسط انگشت که میانگین سنشان 27 سال بود، 52 نفر بدون شکستگی کندگی و 23 نفر با شکستگی کندگی همراه بودند. هر دو گروه یک درمان گرفتند: بستن به انگشت مجاور در طول روز و آتل در شب به‌مدت 3 هفته. در آخرین پیگیری بین دو گروه در درد، دامنه‌ی باز و خم شدن، و تورم هیچ تفاوت مهمی دیده نشد.

جمع‌بندی عملی این است که بی‌حرکت کردن کامل انگشت باید کوتاه باشد و حرکت با بستن به انگشت مجاور از همان روزهای اول شروع شود، ولی آتل شبانه می‌تواند تا حدود سه هفته ادامه پیدا کند.

نوع آتل هم آنقدرها که تصور می‌شود مهم نیست. در یک مطالعه بر روی 42 بیمار با آسیب پایدار ولار پلیت آتل هشتی‌شکل و آتل مسدودکننده‌ی پشتی، دامنه‌ی حرکتی و درد و عملکرد را به یک اندازه بهتر کردند. آنچه واقعا اهمیت دارد اجازه دادن به حرکت است، نه شکل آتل.

حرکت دادن مفصل با استفاده از روشی است که به آن Buddy taping میگویند. در این روش پزشک معالج انگشت آسیب دیده را با نوار چسب پزشکی به انگشت مجاور متصل میکند.

باید دقت کرد که چسب از نوعی باشد که موجب حساسیت پوستی نشود. همچنین چسب نباید محکم به دور انگشت چسبانده شود.

اتصال دو انگشت به هم به نحوی است که انگشت سالم بصورت یک داربست کمکی برای انگشت آسیب دیده عمل میکند. بیمار بلافاصله شروع به خم و راست کردن هر سه بند انگشت میکند. معمولا انگشتان مجاور به مدت 3 تا 4 هفته به یکدیگر چسبیده باقی میمانند.

گاهی اوقات ورم مفصل تا مدتها باقی میماند. این ورم ممکن است بعد از چند ماه تا حتی یک سال بتدریج کم شود و اندازه مفصل به حد قبل از آسیب برسد. در مواردی ممکن است قدری تورم برای همیشه در مفصل آسیب دیده باقی بماند.

در یک مطالعه بر روی 93 بیمار با کشیدگی مفصل وسط انگشت تورم فقط در 63 درصد ظرف یک سال کاملا برطرف شد، یعنی در حدود یک‌سوم بیماران بعد از یک سال هنوز تورم باقی بود.
در گروهی که تورمشان برطرف شد 42 درصد گفتند انگشت به حالت طبیعی برگشته و نمره‌ی دردشان 0.8 از 10 بود. در گروهی که تورمشان باقی ماند این رقم به 15 درصد رسید، 82 درصد محدودیت دامنه‌ی حرکتی داشتند و نمره‌ی درد 2.6 از 10 بود.

پیام این ارقام روشن است. باقی ماندن کلفتی مفصل نشانه‌ی شکست درمان نیست و درد باقی‌مانده در بیشتر بیماران خفیف می‌ماند، حتی وقتی تورم برطرف نشده باشد.

آسیب مفصل انتهایی انگشت هم می‌تواند با آسیب تاندون همراه باشد و در آن حالت نوک انگشت آویزان می‌ماند و بیمار نمی‌تواند آن را صاف کند. این وضعیت جداگانه در انگشت چکشی توضیح داده شده است.

در مواردی که بعد از پاره شدن ولار پلیت، رباط در فضای مفصلی گیر کرده و مانع از جااندازی مفصل شود و یا در موارد پارگی های شدید معمولا نیاز به درمان جراحی وجود دارد.

شل ماندن ولار پلیت بعد از آسیب هم می‌تواند به تغییر شکل دائمی انگشت برسد. در این حالت مفصل وسط انگشت بیش از حد به عقب برمی‌گردد و بند انتهایی خم می‌ماند، و شرح کامل این وضعیت در دفرمیتی سوان نک یا تغییر شکل گردن قو آمده است.

رگ به رگ شدن و پیچ خوردن شست دست

شست سه مفصل دارد. مفصل اول که به نوک انگشت نزدیک تر است مفصل بین بندی یا اینترفالانژیال Interphalangeal joint است. مفصل دومی مفصل بین بند بزرگ شست و متاکارپ شست است.

این مفصل تقریباً در همان جایی قرار گرفته که پره پوستی بین شست و سبابه تشکیل شده است. این را مفصل متاکارپوفالانژیال Metacarpophalangeal joint میگویند. مفصل بعدی هم بین متاکارپ و استخوان های مچ قرار داشته و به آن مفصل کارپومتاکارپ Carpometacarpal joint میگویند.

مهمترین مفصل شست که در پایداری آن دخالت دارد مفصل متاکارپوفالانژیال است. پایداری این مفصل تا حدود زیادی براثر لیگامان های اطراف این مفصل تأمین میشود. این لیگامان ها موجب میشوند تا شست بتواند در بعضی جهات به راحتی حرکت کرده و در بعضی جهات دیگر کمتر حرکت کند.

وقتی براثر یک نیروی شدید شست بیش از حد از سبابه دور میشود ممکن است بعضی از این لیگامان ها در مفصل متاکارپوفالانژیال پاره شده و شست به اصطلاح رگ به رگ شود.

دور شدن شدید شست و سبابه ممکن است در حین بعضی ورزش ها اتفاق بیفتد مثلاً براثر ضربه دسته چوب اسکی به شست دست. به همین علت آسیبی که در آن این لیگامان پاره میشود را شست اسکی بازان Skier’s thumb هم میگویند.

آسیب رباط جانبی اولنار شست اولین بار در سال 1955 با نام شست شکارچی توصیف شد. امروزه همان آسیب بیشتر با نام شست اسکی‌بازان شناخته می‌شود، چون در زمین خوردن با چوب اسکی در دست شایع است.

این رباط مهار اصلی مفصل در برابر فشار به سمت بیرون است و وقتی آسیب می‌بیند که نیروی باز شدن بیش از حد و کشیده شدن بیش از حد به مفصل بین کف دست و بند اول شست وارد شود. نتیجه‌ی عملی آن ناپایداری هنگام نیشگون گرفتن و گرفتن اشیاست. به همین دلیل بیمار نمی‌تواند در شیشه را باز کند یا کلید را بچرخاند.

طبق یک بررسی در Orthopaedic Surgery این آسیب بیشتر در اسکی‌بازان توصیف شده، ولی در راگبی، فوتبال، هندبال، بسکتبال، والیبال و حتی بعد از دست دادن هم رخ می‌دهد. همین بررسی هشدار می‌دهد که این آسیب به‌طور شناخته‌شده‌ای در بخش اورژانس توسط کادر درمان کم‌تجربه از قلم می‌افتد و اگر درمان نشود یا درست درمان نشود می‌تواند فرد را از کار بیندازد.

علائم پارگی لیگامان شست دست

بلافاصله بعد از ضربه ایکه موجب پارگی لیگامان در مفصل متاکارپوفالانژیال شست میشود این مفصل بشدت دردناک شده و ممکن است متورم و کبود شود.

اگر این ضایعه به درستی درمان نشود بعد از مدتی درد و تورم فروکش میکند ولی به علت عدم بهبود پارگی لیگامان مفصل متاکارپوفالانژیال، این مفصل ناپایدار میشود. تاثیر مستقیم این ناپایداری در هنگام کار توامان شست و سبابه خود را نشان میدهد و فرد نمیتواند نوک این دو انگشت را خوب به هم فشار دهد.

مفصل یاد شده ممکن است در بلند مدت دچار آرتروز شود. متاسفانه در بسیاری اوقات افراد به تصور اینکه درد و تورم این مفصل بدنبال ضربه، چیز مهمی نیست از درمان غفلت میکنند و موجب باقی ماندن عوارض جبران ناپذیری در دست خود میشوند.

تشخیص در درجه‌ی اول بالینی است. معاینه‌ی فیزیکی پایه‌ی تشخیص است و با رادیوگرافی تحت فشار، سونوگرافی یا ام آر آی کامل می‌شود، همان‌طور که در یک بررسی در Journal of the American Academy of Orthopaedic Surgeons آمده است. پس برای هر پیچ خوردن انگشت لازم نیست بلافاصله سراغ ام آر آی بروید. درد قاعده‌ی شست را هم باید از شکستگی شست دست جدا کرد.

درمان رگ به رگ شدن شست دست

اگر بدنبال ضربه لیگامان مفصل متاکارپوفالانژیال شست پارگی ناقص پیدا کند معمولاً پزشک ارتوپد شست را بمدت شش هفته بیحرکت میکند تا در این مدت لیگامان پاره شده بهبود یابد. این بیحرکتی با استفاده از اسپلیت یا گچ اسپیکای شست انجام میشود.

در صورت پارگی کامل لیگامان، پزشک ارتوپد معمولا اقدام به ترمیم جراحی لیگامان پاره شده می‌کند. در بخشی از پارگی‌های کامل، انتهای پاره‌شده‌ی رباط جابه‌جا می‌شود و زیر آپونوروز عضله‌ی نزدیک‌کننده گیر می‌افتد. به این حالت ضایعه‌ی استنر می‌گویند و در آن رباط دیگر به محل خود نمی‌رسد و بدون جراحی جوش نمی‌خورد.

انتخاب بین درمان بدون جراحی و جراحی به چند عامل بستگی دارد:

• زمان مراجعه، یعنی آسیب حاد باشد یا مزمن
• شدت آسیب رباط
• جابه‌جا شدن رباط و گیر افتادن آن زیر آپونوروز، یعنی ضایعه‌ی استنر
• محل پارگی، وسط رباط یا کناره‌ی آن
• آسیب همراه بافت‌های اطراف مثل استخوان و ولار پلیت
• عوامل مربوط به خودِ بیمار مثل نیاز شغلی و سطح فعالیت

انتظار از نتیجه هم باید واقع‌بینانه باشد. ترمیم یا بازسازی جراحی وقتی لازم می‌شود که درمان غیرجراحی شکست بخورد یا پارگی کامل باشد، ولی هیچ‌کدام از روش‌های بازسازی با بافت خودِ بیمار قدرت رباط را دقیقا به حالت قبل از آسیب برنمی‌گرداند.

بعد از جراحی هم شست بمدت حدود شش هفته در آتل یا گچ اسپایکا باقی میماند تا بهبود یابد.

پیشگیری از رگ به رگ شدن انگشت دست و بازگشت به ورزش

بیشتر کشیدگی‌های انگشت در ورزش‌های توپی رخ می‌دهد، جایی که توپ به نوک انگشت باز برخورد می‌کند. ساده‌ترین و موثرترین اقدام پیشگیرانه، بستن دو انگشت مجاور به هم با نوار چسب ورزشی پیش از بازی در افرادی است که یک بار این آسیب را تجربه کرده‌اند.

سه اقدام دیگر هم ارزش عملی دارند: گرم کردن و حرکت دادن مفاصل انگشتان پیش از شروع بازی، تقویت عضلات دست با خمیر تمرینی یا فنر دست، و یاد گرفتن تکنیک درست گرفتن توپ به‌طوری‌که ضربه روی کف دست بیفتد نه نوک انگشت.

برای بازگشت به ورزش معیار زمان نیست بلکه عملکرد است. سه شرط باید هم‌زمان برقرار باشد: مشت کردن کامل بدون درد، نبود درد هنگام فشار جانبی مفصل، و توانایی گرفتن محکم توپ. تا رسیدن به این سه شرط، بستن انگشت به انگشت مجاور در تمام مدت بازی توصیه می‌شود.

آتل محافظ لزوما مانع شرکت در ورزش نمی‌شود. درمان ورزشکار باید روی بازگشت ایمن به بازی و بیشتر کردن عملکرد متمرکز باشد، نه صرفا روی استراحت دادن به انگشت.

منابع:

• Swelling, Stiffness, and Dysfunction Following Proximal Interphalangeal Joint Sprains – Journal of Hand Surgery
• Finger joint injuries – Clinics in Sports Medicine
• Injury to ulnar collateral ligament of thumb – Orthopaedic Surgery
• Thumb Metacarpophalangeal Joint Ulnar Collateral Ligament Injuries: Management and Biomechanical Evaluation – Journal of the American Academy of Orthopaedic Surgeons
• Results of conservative treatment of volar plate sprains of the proximal interphalangeal joint with and without avulsion fracture – Hand Surgery and Rehabilitation
• Management of stable proximal interphalangeal joint volar plate injuries with figure-of-8 orthoses – Journal of Hand Therapy
• Anatomical distribution and treatment for fractures and dislocations of the proximal and middle phalanges – European Journal of Trauma and Emergency Surgery