شکستگی شست دست: علائم، انواع، درمان و مدت بهبود

شست مهم‌ترین انگشت دست است. برخلاف چهار انگشت دیگر، متاکارپ متحرکی دارد و همین تحرک امکان مقابله و گرفتن اجسام را فراهم می‌کند.

شکستگی شست بیشتر در قسمت پروگزیمال و نزدیک مچ رخ می‌دهد. معمولا در پی ضربه‌ی مستقیم، زمین خوردن یا پیچ خوردن ناگهانی شست در ورزش‌هایی مثل کشتی و اسکی ایجاد می‌شود. علائم آن درد شدید، تورم و کبودی سریع، محدودیت حرکت، حساسیت به لمس و گاهی تغییر شکل آشکار است.

شکستگی شست دو نوع اصلی دارد. نوع خارج‌مفصلی که خط شکستگی وارد مفصل نمی‌شود، و نوع داخل‌مفصلی مانند شکستگی بنت که خط شکستگی به مفصل بین متاکارپ شست و استخوان تراپزیوم مچ می‌رسد. تشخیص با معاینه و رادیوگرافی انجام می‌شود.

شکستگی‌های بدون جابه‌جایی با گچ مخصوصی به نام اسپیکای کوتاه شست درمان می‌شوند. در شکستگی‌های داخل‌مفصلی جااندازی باید بسیار دقیق باشد و معمولا با پین فلزی ثابت می‌شود.

هر ضربه‌ای به شست هم به شکستگی منجر نمی‌شود و گاهی رباط جانبی اولنار پاره می‌شود که به آن شست اسکی‌بازان می‌گویند. بعد از برداشتن گچ، شست خشک است و نرمش‌های حرکتی و تقویتی برای بازگشت کامل عملکرد ضروری است.

---

شکستگی شست دست معمولا در اثر ضربه مستقیم، سقوط، یا حوادث ورزشی رخ می‌دهد و می‌تواند باعث درد شدید، تورم، و محدودیت حرکت در انگشت شست دست شود.

آناتومی مختصر انگشتان دست

همه انگشتان دست سه بند متحرک دارند. بندی که کوچکتر بوده و ناخن دارد را بند انتهایی یا دیستال Distal Phalanx میگویند. بندی که پشت سر آن بوده و با آن مفصل میشود را بند میانی Middle phalanx میگویند و بندی را که به کف دست متصل میشود را بند پرگزیمال Proximal phalanx میگویند.

هر انگشت که از سه بند تشکیل شده از طریق بند پرگزیمال به کف دست مفصل میشود. در کف دست به ازای هر انگشت یک استخوان به نام متاکارپ Metacarpal bone وجود دارد. پس کف دست از چهار متاکارپ تشکیل شده است.

وضعیت انگشت شست قدری متفاوت است. شست برخلاف دیگر انگشتان دست دو بند دارد. بند دیستال که ناخن دارد و بند پرگزیمال. بند پرگزیمال به متاکارپ شست متصل میشود.

متاکارپ شست نسبت به چهار متاکارپ دیگر فرق عمده ای دارد یعنی متحرک است. به خاطر تحرک متاکارپ شست است که در هنگام گرفتن اشیاء، شست دست در مقابل چهار انگشت دیگر قرار گرفته و ما میتوانیم اشیاء را بگیریم.

شکستگی های انگشت شست یعنی دو بند آن مانند شکستگی های دیگر انگشتان بوده و در مقاله‌ی شکستگی انگشت دست بحث شده است. شکستگی متاکارپ شست مهمتر و قدری متفاوت تر از شکستگی دیگر متاکارپ ها است. در این مقاله اختصاصا در مورد شکستگی های متاکارپ شست بحث میشود.

علل بروز شکستگی شست دست

اکثر موارد شکستگی شست دست بدنبال ضربه مستقیم ایجاد میشوند مثلا بدنبال زمین خوردن، یا وقتی میخواهیم یک توپ را بگیریم و فشار توپ موجب ضربه به شست و به عقب بردن آن میشود.

گاهی شکستگی بدنبال ضربه غیر مستقیم مانند پیچ خوردن شست ایجاد میشود. در حین ورزش هایی مانند کشتی و اسکی این اتفاقات زیاد میفتد.

شکستگی های مفصلی باید بصورت بسیار دقیق جااندازی شده وگرنه ممکن است زمینه ساز ایجاد آرتروز در مفصل شوند. بخصوص شکستگی در محلی که متاکارپ شست به استخوان های مچ دست متصل میشود اهمیت زیادی دارد.

علائم شکستگی شست دست

شکستگی شست دست با مجموعه‌ای از علائم مشخص همراه است که می‌تواند به فرد کمک کند تا به موقع تشخیص دهد که نیاز به مراجعه به پزشک دارد. یکی از اولین علائم درد شدید در محل شکستگی است که معمولا بلافاصله پس از ضربه بروز می‌کند. این درد با حرکات شست بیشتر میشود.

تورم و کبودی از علائم شایع شکستگی شست دست هستند. تورم در ناحیه شکستگی ممکن است به سرعت افزایش یابد و به مدت چند روز ادامه پیدا کند. کبودی می‌تواند در اطراف محل شکستگی دیده شود و نشان‌دهنده آسیب به عروق خونی است.

تغییر شکل شست ممکن است بدنبال شکستگی مشاهده شود. گاهی اوقات ممکن است استخوان‌ شست دست از محل طبیعی خود و از پوست بیرون بزند که به آن شکستگی باز میگویند.

ممکن است بیمار ممکن است صدای شکسته شدن استخوان را هنگام شکستگی شنیده باشند که این هم یکی از نشانه‌های این آسیب محسوب می‌شود. حساسیت نسبت به لمس محل شکستگی و احساس ناپایداری در محل شکستگی هم از دیگر علائم شکستگی شست دست هستند.

انواع شکستگی های شست

شکستگی شست دست معمولا در قسمت پرگزیمال Proximal آن یعنی در طرفی که به مچ دست نزدیک تر است بوجود میاید.

این شکستگی ممکن است داخل مفصلی باشد یعنی خط شکستگی بصورت مایل به داخل مفصل بین شست و استخوانچه ی مچ دست ( استخوانچه ای از مچ دست به نام تراپزیوم یا ذوزنقه ای که با متاکارپ شست مفصل میشود) رفته باشد. این شکستگی را شکستگی بنت Bennett’s fracture- subluxation مینامند.

در مواردی هم شکستگی خارج مفصلی است یعنی خط شکستگی بصورت عرضی یا مایل بوده ولی به درون مفصل امتداد نیافته است. شکستگی داخل مفصلی از آن جهت که میتوانند ایجاد آرتروز بکنند اهمیت بیشتری داشته و باید با دقت بسیار بیشتری جااندازی و درمان شوند.

دسته‌بندی دقیق شکستگی قاعده‌ی متاکارپ شست سه نوع دارد. طبق بررسی شکستگی‌های ستون شست، باید بین شکستگی خارج‌مفصلی وینترشتاین Winterstein و شکستگی‌های داخل‌مفصلی بنت Bennett و رولاندو Rolando تفکیک قائل شد.

شکستگی بنت نسبتا شایع است و خط شکستگی آن یک قطعه‌ی کوچک را در گوشه‌ی داخلی قاعده‌ی متاکارپ جا می‌گذارد. شکستگی رولاندو هم داخل‌مفصلی است ولی قاعده‌ی متاکارپ را به چند قطعه تقسیم می‌کند و درمان سخت‌تری دارد.

دلیل مکانیسمی این شکستگی‌ها روشن است. نیروی کششی تاندون ابداکتور پولیسیس لونگوس به‌طور مرتب باعث جابه‌جایی تنه‌ی متاکارپ اول می‌شود، و به همین دلیل این شکستگی‌ها معمولا به جااندازی و ثابت کردن نیاز دارند.

شکستگی بندهای انتهایی و پروگزیمال شست در صورت جابه‌جایی معمولا با پیچ یا پین کرشنر درمان می‌شود و موارد پایدار می‌توانند بدون جراحی درمان شوند. شکستگی استخوان تراپزیوم هم نادر است، ولی اگر جابه‌جا باشد درمان جراحی توصیه می‌شود تا از آرتروز مفصل کارپومتاکارپال اول جلوگیری شود.

درباره‌ی بهترین درمان شکستگی بنت اجماعی وجود ندارد. در بررسی مطالعات قبلی منتشرشده در Cureus که 13 مطالعه و مجموعا 558 بیمار را کنار هم گذاشت، 439 نفر با روش‌های جراحی و 119 نفر با جااندازی و گچ درمان شده بودند و نویسندگان نتوانستند هیچ درمان واحدی را برای همه‌ی بیماران توصیه کنند.

آسیب رباط شست یا شست اسکی‌بازان

هر ضربه‌ای به شست به شکستگی منجر نمی‌شود. وقتی شست به‌شکل ناگهانی از انگشتان دیگر دور می‌شود، مثلا هنگام زمین خوردن با چوب اسکی در دست، رباط جانبی اولنار مفصل متاکارپوفالانژیال کشیده یا پاره می‌شود و به آن شست اسکی‌بازان می‌گویند.

طبق بررسی آسیب رباط جانبی اولنار شست در Orthopaedic Surgery این آسیب در راگبی و فوتبال و بسکتبال هم دیده می‌شود. نشانه‌ی شاخصش ناتوانی در گرفتن اجسام بین شست و انگشت اشاره است و شرح کامل آن در رگ به رگ شدن یا پیچ خوردن انگشت دست آمده است.

تشخیص شکستگی شست دست

تشخیص شکستگی شست دست معمولا با مراجعه بیمار به پزشک و انجام معاینه شروع می‌شود. پزشک ابتدا در مورد نوع ضربه از بیمار سوالاتی میپرسد و در معاینه به دنبال نقاط دردناک، تورم، تغییر شکل شست دست و محدودیت حرکت میگردد.

پس از معاینه، تصاویر رادیولوژی ساده معمولاً برای تشخیص شکستگی شست دست استفاده می‌شوند. رادیولوژی می‌تواند نوع و محل دقیق شکستگی را نشان دهد و به پزشک کمک کند تا درمان مناسب را انجام دهد. در موارد پیچیده‌تر مثل شکستگی‌های خطی ممکن است نیاز به تصویربرداری پیشرفته‌تری مانند سی تی اسکن باشد.

تشخیص دقیق نوع شکستگی شست دست برای تعیین بهترین روش درمانی ضروری است.

درمان شکستگی شست دست

انتخاب نوع درمان شکستگی شست دست به توسط پزشک ارتوپد و با در نظر گرفتن محل شکستگی، شکل شکستگی، شدت شکستگی، جابجا بودن یا نبودن آن و متغیرهای دیگر است.

نکته مهم اینست که در شکستگی های داخل مفصلی باید دقت بسیار بیشتری برای جااندازی بسیار دقیق قطعات شکسته شده صورت گیرد تا مفصل شست بعدا دچار استئوآرتریت نشود.

شکستگی های خارج مفصلی

در مواردی که شکستگی شست دست بدون جابجایی باشد درمان به توسط یک نوع گچ گیری خاص به نام اسپیکای کوتاه شست Short thumb spica انجام میشود که به توسط آن، پزشک ارتوپد انگشت شست را در وضعیت مناسب در گچ قرار میدهد.

اگر شکستگی همراه با جابجایی باشد پزشک معالج آنرا جااندازی کرده و در صورت پایدار بودن شکستگی ممکن است دست را مدتی در گچ اسپیکا قرار دهد. جوش خوردن شکستگی های شست معمولاً به چهار هفته وقت نیاز دارد و معمولاً دست به همین مدت در گچ باقی میماند.

ممکن است در مدت این چند هفته پزشک ارتوپد از دست شما عکسبرداری کند تا مطمئن شود شکستگی شست شما جابجا نشده است.

شکستگی های داخل مفصلی

در شکستگی های داخل مفصلی یا شکستگی های بنت، جراح ارتوپد در اطاق عمل و معمولاً با بیحسی محلی اقدام به جااندازی بسته شکستگی میکند.

بعد از جااندازی شکستگی، محل شکستگی به توسط پین فیکس و ثابت میشود و پس از جراحی معمولاً دست تا مدتی در آتل گچی یا گچ اسپیکا میماند. در صورتیکه جااندازی بسته شکستگی موفقیت آمیز نباشد پزشک معالج اقدام به جااندازی باز شکستگی و سپس فیکس کردن محل شکستگی با استفاده از پین، پیچ یا پلاک میکند.

درمان شکستگی شست دست چه بدون جراحی و چه با عمل جراحی انجام شود بعد از چند هفته که دست از آتل گچی یا گچ خارج میشود شست خوب خم و راست نمیشود.

بنابراین بیمار حتما باید تا مدت چند هفته حرکات بخصوصی را که پزشک معالج یا فیزیوتراپ به او آموزش میدهد به درستی انجام دهد تا حرکات شست دوباره به وضع طبیعی برگردد.

یکی از نرمش های خوب به این صورت است که دست را در آب گرم گذاشته و به شست حرکات چرخشی میدهیم یا سعی میکنیم نوک شست را به نوک انگشت کوچک برسانیم. تقویت عضلات دست و شست با گرفتن یک توپ لاستیکی کوچک یا خمیر اسباب بازی در دست و بازی کردن با آن هم بسیار مفید است.

استفاده از داروهای ضد التهابی می‌تواند به کاهش تورم و درد کمک کند.

پیگیری منظم با پزشک برای اطمینان از بهبود صحیح شکستگی شست دست ضروری است. رعایت دستورالعمل‌های پزشک و انجام تمرینات فیزیوتراپی می‌تواند به بازگشت کامل عملکرد دست و جلوگیری از عود مجدد آسیب کمک کند.

بیشتر شکستگی‌های دست را می‌شود بدون جراحی درمان کرد. طبق بررسی درمان غیرجراحی شکستگی‌های دست در Journal of Hand Surgery، شکستگی مارپیچی متاکارپ، شکستگی عرضی تنه و گردن متاکارپ، شکستگی کندگی قاعده‌ی بند پروگزیمال و انگشت چکشی استخوانی هم در فهرست آسیب‌هایی هستند که درمان بدون جراحی جواب می‌دهد.

در مقابل، آسیب باز و شکستگی داخل‌مفصلی با جابه‌جایی زیاد تقریبا همیشه جراحی می‌شوند. شکستگی‌های شست شایع‌اند و برای بازگرداندن عملکرد گرفتن دست به درمان تفکیک‌شده و دقیق نیاز دارند.

نگرانی از جوش نخوردن در این شکستگی جای زیادی ندارد. در بررسی 558 بیمار مبتلا به شکستگی بنت، هیچ مورد جوش‌نخوردگی گزارش نشد. درد در 76 بیمار یعنی 13 درصد و نیاز به جراحی مجدد در 11 بیمار یعنی 2 درصد دیده شد و عفونت فقط در 4 بیمار رخ داد.

یک مطالعه‌ی مستقل هم همین را نشان می‌دهد. در مطالعه‌ای بر روی 30 بیمار با شکستگی قاعده‌ی متاکارپ اول با میانگین سن 38 سال و میانگین پیگیری 13 ماه، هیچ مورد عفونت و هیچ مورد جوش‌نخوردگی رخ نداد.

نتیجه‌ی عملکردی این بیماران هم اطمینان‌بخش بود. قدرت گرفتن، قدرت نیشگون در دست عمل‌شده تفاوت مهمی با دست سالم نداشت، هم در شکستگی خارج‌مفصلی و هم داخل‌مفصلی.

ولی یک نکته را صادقانه باید گفت. دامنه‌ی دور شدن و خم و راست شدن شست در دست عمل‌شده به‌روشنی کمتر از دست سالم بود، هرچند بیماران در فعالیت‌های روزمره و از نظر قدرت احساس خوبی داشتند.

روش پین‌گذاری موازی و قفل‌شونده نسبت به روش سنتی زمان عمل کوتاه‌تر و درد کمتر بعد از عمل داشت و تقریبا به گچ کمکی نیاز نداشت، پس تمرین حرکتی زودتر شروع می‌شد.

شکستگی شست دست چقدر طول می‌کشد

جوش خوردن بالینی شکستگی شست معمولا 4 تا 6 هفته طول می‌کشد، یعنی کمی بیشتر از شکستگی بندهای انگشتان که 3 تا 4 هفته است. علت این تفاوت، نیرویی است که عضلات قوی شست به‌طور دائم به محل شکستگی وارد می‌کنند.

زمان‌بندی تقریبی بهبود چنین است. در 4 تا 6 هفته‌ی اول دست در گچ اسپیکای شست است و بعد از برداشتن گچ، 2 تا 4 هفته برای بازگرداندن دامنه‌ی حرکتی صرف می‌شود. بازگشت کامل قدرت گرفتن معمولا 3 ماه بعد از آسیب اتفاق می‌افتد و بازگشت به ورزش‌های برخوردی هم بعد از همین زمان مجاز است.

در این مرحله سفتی مفصل شست طبیعی است و با نرمش برطرف می‌شود. شرح ساختار متحرک متاکارپ شست در مقاله‌ی آناتومی دست آمده است.

عوارض شکستگی شست دست

شکستگی شست دست می‌تواند منجر به عوارض متعددی شود که در صورت عدم درمان مناسب یا درمان نادرست می‌تواند اثرات طولانی‌مدتی بر عملکرد دست داشته باشد.

یکی از عوارض شایع این شکستگی عدم التیام صحیح استخوان‌ها است که ممکن است باعث درد مداوم و کاهش قدرت دست شود. این وضعیت می‌تواند به دلیل عدم جااندازی مناسب شستگی یا عدم دریافت مراقبت‌های بعد از شکستگی به وجود آید.

عارضه مهم دیگر، ایجاد آرتروز مفصل بین متاکارپ شست و استخوان تراپزوئید Trapezuid در مچ دست است. این عارضه در شکستگی های داخل مفصلی بنت و هنگامی که شکستگی خوب جااندازی نشده و بعدا بد جوش میخورد بوجود میاید.

آرتروز میتواند موجب درد و محدودیت حرکتی در این مفصل شود. در صورت شدید بودن علائم، درمان جراحی بصورت جوش دادن دو استخوان ( متاکارپ شست و استخوان تراپزیوم) و یا خارج کردن استخوان تراپزیوم از مچ دست انجام میشود.

اختلالات حرکتی نیز از دیگر عوارض شکستگی شست دست هستند. حتی پس از التیام استخوان‌ها، ممکن است فرد با مشکلاتی مانند سفتی و کاهش دامنه حرکتی مواجه شود. این اختلالات می‌تواند به کاهش کیفیت زندگی و کارایی روزانه دست بیانجامد.

عفونت نیز یکی از عوارض جدی شکستگی شست دست، به ویژه در صورت درمان جراحی، است. ورود باکتری‌ها به محل شکستگی می‌تواند منجر به عفونت شود که نیاز به درمان‌های گسترده‌تر و ممکن است منجر به آسیب‌های بیشتر شود.

عدم تشخیص به موقع شکستگی شست دست می‌تواند منجر به عوارضی مانند بد جوش خوردن شکستگی شود. این وضعیت‌ می‌توانند نیازمند جراحی‌های اصلاحی و درمان‌های پیچیده‌تر باشند.

آرتروز مفصل قاعده‌ی شست شایع‌ترین نگرانی درازمدت این شکستگی است. در بررسی 558 بیمار مبتلا به شکستگی بنت، آرتروز پس از ضربه در 50 بیمار یعنی 9 درصد گزارش شد.

ولی یک تفکیک مهم اینجا لازم است. آرتروز روی عکس با آرتروز آزاردهنده یکی نیست.

در یک مطالعه بر روی 29 بیمار با شکستگی بنت و میانگین پیگیری 6 سال، آرتروز مفصل قاعده‌ی شست روی 100 درصد رادیوگرافی‌ها دیده شد، هرچند 96 درصد آن‌ها مرحله‌ی 1 یا 2 بودند. با این حال میانگین رضایت بیماران 87 درصد و میانگین درد در حالت استراحت 0.7 از 10 بود.

ارقام عملکردی همان مطالعه هم همین را نشان می‌دهد. کاهش ذهنی قدرت 12 درصد و میانگین نمره‌ی ناتوانی دست و شانه 8.8 از 100 بود. قدرت نیشگون نوک انگشتی 9.3 درصد و نیشگون کلیدی 6.3 درصد کمتر از دست سالم بود و دور شدن شست 4.1 درجه کمتر از دست سالم بود.

پیام کاربردی‌ این مطالعه این است که دیدن آرتروز روی عکس به معنای بد بودن نتیجه‌ی عملی نیست.

اگر آرتروز مفصل قاعده‌ی شست در درازمدت آزاردهنده شود، گزینه‌های درمانی جداگانه‌ای دارد که در مقاله‌ی آرتروپلاستی شست دست و مقاله‌ی آرتروز و روماتیسم دست بررسی شده است.

پیشگیری از شکستگی شست دست

یکی از مهم‌ترین روش‌های پیشگیری از شکستگی شست دست استفاده از تجهیزات حفاظتی مناسب در ورزش‌ها و فعالیت‌های پرخطر است. استفاده از تکنیک مناسب در ورزش‌هایی مانند بسکتبال، فوتبال، اسکی، کشتی و دوچرخه‌سواری می‌تواند خطر شکستگی را کاهش دهد.

تقویت عضلات شست و مچ دست می‌تواند به پیشگیری از شکستگی شست دست کمک کند. تمرینات مقاومتی و وزنه‌برداری با رعایت تکنیک صحیح می‌تواند استحکام استخوان‌ها را افزایش داده و از شکستگی‌های احتمالی جلوگیری کند. همچنین مصرف مواد غذایی غنی از کلسیم و ویتامین D برای حفظ سلامت استخوان‌ها ضروری است.

ایمنی در محیط‌های کاری و خانگی نقش مهمی در پیشگیری از شکستگی شست دست دارد. استفاده از تجهیزات ایمنی مانند دستکش‌های محافظ در کارهای ساختمانی یا صنعتی و اجتناب از خطرات احتمالی در محیط خانه می‌تواند از وقوع ضربات و سقوط‌های ناگهانی جلوگیری کند.

آموزش از دیگر روش‌های موثر در پیشگیری از شکستگی شست دست است. آموزش افراد به روش‌های صحیح انجام فعالیت‌های روزانه و ورزشی و همچنین آگاهی از خطرات احتمالی می‌تواند به کاهش وقوع این آسیب کمک کند. همچنین بیشتر کردن تعادل و هماهنگی بدنی از طریق تمرینات ورزشی می‌تواند خطر سقوط و آسیب‌های مرتبط با آن را کاهش دهد.

منابع:

• Bennett’s Fracture Management: A Systematic Review of Literature – Cureus
• Injury to ulnar collateral ligament of thumb – Orthopaedic Surgery
• Functional and radiological outcomes of Bennett’s fractures treated by Iselin’s technique – Orthopaedics and Traumatology: Surgery and Research
• Fractures of the thumb ray – Der Unfallchirurg
• The non-operative management of hand fractures – Journal of Hand Surgery (European Volume)
• Clinical efficacy of closed reduction and percutaneous parallel K-wire interlocking fixation of first metacarpal base fracture – Journal of Orthopaedic Surgery and Research