کلینوداکتیلی و کمپتوداکتیلی دو تغییر شکل مادرزادی انگشت هستند که اغلب با هم اشتباه می‌شوند. تفاوت آن‌ها در جهت تغییر شکل است. در کلینوداکتیلی انگشت به یک طرف کج میشود و در کمپتوداکتیلی انگشت خم می‌ماند و صاف نمی‌شود.
کلینوداکتیلی یعنی کج شدن انگشت در صفحه‌ی عرضی، معمولا انحراف انگشت کوچک به سمت انگشت حلقه. علت آن شکل غیرطبیعی بند میانی انگشت است. در حالت طبیعی این استخوان مستطیلی است ولی در کلینوداکتیلی ذوزنقه‌ای یا مثلثی میشود و رشد نامتقارن آن انگشت را کج می‌کند. شکل شدید این استخوان را فالانکس دلتا می‌نامند. شکل خفیف کلینوداکتیلی در بخش قابل‌توجهی از جمعیت سالم دیده میشود و اغلب یک تنوع طبیعی است.
کمپتوداکتیلی یعنی جمع شدن دائمی و غیرتروماتیک مفصل بین‌انگشتی نزدیک در حالت خم. این بیماری در درجه‌ی اول انگشت کوچک را درگیر می‌کند و بروز آن نادر است. دو شکل بر اساس زمان شروع دارد، شکلی که در سال اول زندگی ظاهر میشود و شکلی که در نوجوانی خود را نشان می‌دهد.
در کلینوداکتیلی خفیف درمانی لازم نیست. وقتی انحراف زیاد باشد و کارکرد دست را مختل کند، جراحی اصلاحی مطرح میشود و در کودک کم‌سن آزادسازی زودهنگام صفحه‌ی رشد نتیجه‌ی خوبی می‌دهد.
در کمپتوداکتیلی خط اول درمان جراحی نیست، بلکه آتل و کشش تدریجی است. جراحی برای زاویه‌های زیاد و مواردی که به آتل جواب نداده‌اند نگه داشته میشود و هدف آن جلوگیری از پیشرفت جمع‌شدگی است، نه اصلاح کامل آن.
کلینوداکتیلی چیست
کلینوداکتیلی یعنی انحراف مادرزادی یک انگشت در صفحه‌ی عرضی، در قسمتی از انگشت که پایین‌تر از مفصل بین کف دست و انگشت قرار دارد. آستانه‌ی تشخیصی آن مشخص است. انحراف عرضی بیش از 10 درجه کلینوداکتیلی محسوب میشود و کمتر از آن یک تنوع طبیعی است.
علت این کجی، شکل غیرطبیعی بند انگشت است که باعث رشد نامتقارن طولی همان استخوان میشود. در حالت طبیعی بند میانی انگشت مستطیلی است. در کلینوداکتیلی این استخوان ذوزنقه‌ای یا مثلثی میشود و یک طرف انگشت سریع‌تر از طرف دیگر رشد می‌کند. به شکل شدید این استخوان فالانکس دلتا می‌گویند.
شکل خفیف کلینوداکتیلی در حدود 10 درصد افراد جامعه‌ی طبیعی هم دیده میشود و در بسیاری از موارد یک تنوع طبیعی است، نه یک بیماری. این تغییر شکل در مردان بیش از زنان دیده میشود و ممکن است یک‌طرفه یا دوطرفه باشد.
علت کلینوداکتیلی و چه زمانی باید بررسی شود
در بیشتر موارد کلینوداکتیلی یک یافته‌ی تنها و بی‌اهمیت است و اغلب سابقه‌ی خانوادگی دارد. با این حال در بخشی از کودکان می‌تواند نشانه‌ی یک سندروم باشد.
کلینوداکتیلی انگشت کوچک یکی از یافته‌های شناخته‌شده در سندروم داون است و در چند سندروم ژنتیکی دیگر هم دیده میشود. به همین دلیل بررسی بیشتر وقتی لازم میشود که یکی از این نشانه‌ها هم وجود داشته باشد، تاخیر رشد یا تکامل کودک، ناهنجاری در چند انگشت یا در هر دو دست، ناهنجاری در اندام‌های دیگر، یا چهره‌ی غیرمعمول.
کلینوداکتیلی تنها در یک کودک سالم با رشد طبیعی نیازی به بررسی ژنتیک ندارد. سوال اصلی والدین در این بیماری همین است و پاسخ آن در بیشتر موارد آرام‌بخش است.
درمان کلینوداکتیلی
کلینوداکتیلی در غالب اوقات نیاز به درمان ندارد. عمل جراحی اصلاحی وقتی مطرح میشود که انحراف زیاد باشد، کارکرد دست را مختل کند، یا برای خانواده و کودک از نظر ظاهری آزاردهنده باشد.
در کودکان کم‌سن با فالانکس دلتا، آزادسازی زودهنگام صفحه‌ی رشد غیرطبیعی که به آن فیزیولیز می‌گویند می‌تواند مسیر رشد انگشت را اصلاح کند. این روش ساده و سریع است و اجازه می‌دهد انگشت به رشد خودش ادامه بدهد.
در یک بررسی روی 22 بیمار و 27 انگشت با پیگیری حداقل 6 سال، میانگین زاویه‌ی انحراف از 38 درجه پیش از جراحی به 8 درجه رسید. بررسی دیگری روی 24 انگشت در 14 بیمار نشان داد میانگین انحراف از 33 درجه به 17.2 درجه در یک سال و به 10.6 درجه در آخرین پیگیری کاهش پیدا کرد.
رقم نهایی هر دو گروه نزدیک یا زیر همان آستانه‌ی تشخیصی است، یعنی نتیجه‌ی متوسط این جراحی بازگرداندن انگشت به محدوده‌ی طبیعی است.
نتیجه‌گیری صادقانه‌ی همین بررسی‌ها این است که فیزیولیز زودهنگام اصلاحی نسبی ولی اغلب کافی ایجاد می‌کند. این روش در بیماران تا 11 سالگی هم موفق بوده است.
در سن بالاتر روش دیگری به کار می‌رود. استئوتومی با گوه‌ی باز هم‌زمان با اصلاح کجی عرضی، طول انگشت را هم بیشتر می‌کند. نتایج آن رضایت‌بخش گزارش شده و عوارضش نادر است، و شایع‌ترین مشکل باقی‌مانده خشکی مفصل انتهایی انگشت است.
کمپتوداکتیلی چیست
کمپتوداکتیلی یعنی جمع شدن دائمی و غیرتروماتیک مفصل بین‌انگشتی نزدیک در حالت خم. یعنی انگشت خم می‌ماند و کودک نمی‌تواند آن را صاف کند. این بیماری در درجه‌ی اول انگشت کوچک را درگیر می‌کند.
این حالت را نباید با انگشت ماشه‌ای اشتباه گرفت. در انگشت ماشه‌ای، انگشت با یک تقه صاف میشود. در کمپتوداکتیلی انگشت اصلا صاف نمی‌شود. همین یک تفاوت ساده، دو بیماری کاملا متفاوت را از هم جدا می‌کند.
کمپتوداکتیلی Camptodactyly نوعی تغییر شکل مادرزادی انگشت کوچک دست بصورت فلکشن یا خم شدن بند اینترفالانژیال پرگزیمال است. یعنی بند اول انگشت کوچک دست (آنکه به کف دست نزدیکتر است) به سمت پشت دست و بند میانی به سمت کف دست منحرف میشود.
بروز این تغییر شکل مادرزادی کمتر از یک درصد است و معمولا مشکلی برای فعالیت‌های روزانه ایجاد نمی‌کند.
کمپتوداکتیلی اغلب هر دو دست را درگیر می‌کند، هرچند شدت آن در دو دست می‌تواند فرق داشته باشد. گاهی انگشت چهارم دست هم درگیر میشود و ممکن است سابقه‌ی خانوادگی داشته باشد.
این بیماری دو شکل دارد که بر اساس زمان شروع از هم جدا می‌شوند، شکلی که در سال اول زندگی ظاهر میشود و شکلی که در دوران نوجوانی خود را نشان می‌دهد. در جهش رشد نوجوانی ممکن است خم شدگی دوباره بدتر شود و درمان به تشدید نیاز پیدا کند.
علت کمپتوداکتیلی به تعداد انگشتان درگیر بستگی دارد. وقتی فقط یک انگشت درگیر است، علت اتصال غیرطبیعی عضله‌ی لومبریکال است. وقتی چند انگشت درگیرند، علت کمبود بافت نرم در سطح خم‌کننده‌ی انگشتان است.
درمان کمپتوداکتیلی و نقش آتل
نکته‌ی کلیدی درمان این است که خط اول آن جراحی نیست. کشش تدریجی با آتل، به‌ویژه آتل شبانه و مداوم، درمان اصلی این بیماری است و کشش دستی روزانه توسط والدین هم بخشی از برنامه است.
آستانه‌ی درمان روشن است. وقتی نقص باز شدن انگشت بیش از 30 درجه باشد درمان لازم است و با آتل دینامیک شروع میشود. در بررسی 16 مطالعه‌ی قبلی، درمان در بیشتر بیماران زاویه‌ی خم شدگی را کم کرد، از میانگین‌های پیش از درمان بین 20 تا 85 درجه به میانگین‌های پس از درمان بین 5 تا 37 درجه.
اجماع عمومی این است که جراحی باید برای زاویه‌ی بیش از 30 درجه یا برای مواردی نگه داشته شود که به درمان غیرجراحی جواب نداده‌اند.
انتظار از جراحی باید واقع‌بینانه باشد. به دست آوردن نتیجه‌ی خوب پس از آزادسازی جراحی جمع‌شدگی در کمپتوداکتیلی دشوار است. هدف جراحی جلوگیری از پیشرفت جمع‌شدگی است، نه اصلاح کامل آن، و این هدف با آتل شبانه و کشش بعد از عمل دنبال میشود.
همین نکته‌ی آخر ارزش عملی بالایی دارد. آتل بعد از جراحی هم ادامه پیدا می‌کند و بخشی از خودِ درمان است، نه یک مرحله‌ی اضافی.
تفاوت کلینوداکتیلی و کمپتوداکتیلی
تفاوت این دو بیماری در جهت تغییر شکل است. در کلینوداکتیلی انگشت در صفحه‌ی عرضی به یک طرف کج میشود و مشکل از شکل استخوان بند انگشت می‌آید. در کمپتوداکتیلی انگشت در صفحه‌ی خم شدن گیر می‌کند و مشکل از بافت نرم و عضله می‌آید.
درمان این دو هم فرق دارد. کلینوداکتیلی به آتل جواب نمی‌دهد و درمان آن در صورت لزوم جراحی است. کمپتوداکتیلی برعکس، خط اول درمانش آتل است و جراحی برای موارد مقاوم نگه داشته میشود.
هر دو بیماری در گروه تغییر شکل‌های مادرزادی انگشت قرار می‌گیرند. در این گروه، پلی داکتیلی تعداد انگشتان را تغییر می‌دهد، ماکروداکتیلی اندازه‌ی انگشت را، سینداکتیلی انگشتان مجاور را به هم می‌چسباند، و کلینوداکتیلی و کمپتوداکتیلی شکل و راستای انگشت را تغییر می‌دهند.
یک تغییر شکل دیگر همین مفصل میانی، دفورمیتی گردن قو است که برخلاف این دو، مادرزادی نیست و بیشتر در بزرگسالان دیده میشود.
سوالات متداول
منابع:
- Clinodactyly – StatPearls
- Correction of Clinodactyly by Early Physiolysis: 6-Year Results – Journal of Hand Surgery (American Volume)
- Physiolysis for correction of clinodactyly with delta phalanx: Early improvement – Hand Surgery and Rehabilitation
- Osteotomy for Clinodactyly – Journal of Hand Surgery (American Volume)
- Camptodactylies – Chirurgie de la Main
- Surgery and Conservative Management of Camptodactyly in Pediatric Patients – Hand (New York)
- Camptodactyly – Journal of Hand Surgery (Asian-Pacific Volume)
نویسنده: دکتر مهرداد منصوری، متخصص ارتوپدی، جراح استخوان و مفاصل
مطالب این مقاله صرفا جنبه‌ی اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین معاینه، تشخیص و توصیه‌ی پزشک معالج نیست.
دیدگاه‌ها