سلولیت عفونت باکتریایی لایه های عمقی پوست و بافت زیر پوست است. روی پوست هر فردی انواع مختلفی از باکتری زندگی میکند و تا وقتی پوست سالم باشد این باکتری ها بیماری ایجاد نمیکنند. وقتی پوست بر اثر زخم، خراش، گزش حشره یا گاز گرفتگی آسیب میبیند، باکتری ها به بافت زیرین راه پیدا میکنند و در آنجا تکثیر میشوند.
علائم سلولیت دست شامل قرمزی و گرمی پوست، تورم و سفت شدن آن، درد پوست که با فشار بیشتر میشود و محدود شدن دردناک حرکات انگشتان است. در موارد پیشرفته تر رگه های قرمز در ساعد، تورم غدد لنفاوی زیر بغل و علائم عمومی مانند تب و لرز هم دیده میشود. دیابت، بیماری های عروقی و داروهای ضعیف کننده سیستم ایمنی خطر ابتلا را بیشتر میکنند.
تشخیص سلولیت بالینی است و با معاینه انجام میشود. نکته مهم اینست که هر قرمزی و تورم دست سلولیت نیست و چند بیماری پوستی دیگر ظاهر بسیار شبیهی دارند. سلولیت عفونی هم با سلولیت پوستی زیبایی که به آن پوست پرتقالی میگویند هیچ ارتباطی ندارد.
درمان سلولیت بدون آبسه آنتی بیوتیک خوراکی، بالا نگه داشتن دست و بیحرکت کردن نسبی آن است. اگر چرک در زیر پوست جمع شده باشد یا عفونت به فضاهای عمقی دست رسیده باشد، هیچ دارویی جای تخلیه جراحی را نمیگیرد.
عفونتی که با تب، رگه های قرمز در ساعد یا درد شدید هنگام صاف کردن انگشت همراه باشد اورژانس است و باید همان روز بررسی شود.
شروع سلولیت چگونه است
در روی پوست همه انسان ها انواع مختلفی از باکتری ها ( باکتری ها و ویروس ها انواعی از میکروب ها هستند) زندگی میکنند که در حالت عادی مشکلی ایجاد نمیکنند ولی توانایی نفوذ در درون پوست و ایجاد بیماری در آنرا ندارند.
وقتی به علت آسیب خارجی، پوست زخم میشود تعدادی از این باکتری ها به درون پوست رفته و در آنجا رشد کرده، تکثیر میشوند و موجب بروز علائمی میشوند که آنرا عفونت پوست یا سلولیت عفونی مینامند.
شایعترین باکتری که موجب سلولیت یا عفونت پوست میشود استافیلوکوک staphylococcus و گاهی استرپتوکوک است.
در بیشتر موارد سلولیت کشت مثبت نمیشود و باکتری عامل آن ناشناخته میماند. طبق یک بررسی در JAMA فقط در 15 درصد موارد میکروب عامل شناسایی میشود و در همان موارد هم بیشتر استرپتوکوک بتا همولیتیک و استافیلوکوکوس اورئوس دیده میشود. به همین دلیل پزشک معمولا بدون کشت و بر پایه معاینه، آنتی بیوتیک را انتخاب میکند.
سلولیت بیماری نادری نیست. در همان بررسی، تخمین سالانه سلولیت در ایالات متحده 14.5 میلیون مورد و تعداد بستری های ناشی از آن بیش از 650,000 مورد در سال گزارش شده است و هزینه مراقبت سرپایی آن به 3.7 میلیارد دلار میرسد.
علائم سلولیت عفونی دست چیست
علائم سلولیت و عفونت سطحی پوست دست عبارتند از
- درد پوست که با فشار به آن بیشتر میشود
- گرم و قرمز شدن پوست
- متورم و سفت و براق شدن پوست
- محدود شدن حرکات انگشتان بدنبال تورم پوست و دردناک شدن حرکات دست
- تورم غدد لنفاوی آرنج و زیر بغل
- ایجاد رگه های قرمز رنگ در ساعد به علت تورم و التهاب رگ های لنفاوی
- علائم سیستمیک عفونت شامل تب، لرز، تعریق، درد عضلانی، ضعف، تهوع و استفراغ
بعضی عوامل میتوانند شرایط را برای بروز این بیماری مساعد کنند که عبارتند از
- گزش حشرات
- گزیدگی به توسط حیوان
- زخم یا خراش پوست
- زخم جراحی اخیر
- دیابت
- بیماری های عروقی
- مصرف کورتن یا دیگر داروهای ضعیف کننده سیستم ایمنی
راه ورود باکتری معمولا یک آسیب کوچک پوستی است. زخم دست، گاز گرفتگی حیوان یا انسان و آسیب و دستکاری ناخن سه راه شایع این ورود هستند و مدیریت درست خودِ زخم بهترین راه پیشگیری از سلولیت است.
عفونت هایی که از حاشیه ناخن یا از نوک انگشت شروع میشوند مسیر جداگانه ای دارند. پارونیشیا و فلون هر دو از همین گروه هستند و اگر به موقع درمان نشوند میتوانند به پوست اطراف هم گسترش پیدا کنند و سلولیت ایجاد کنند.
تشخیص عفونت سطحی پوست دست معمولا با معاینه بیمار و مشاهده علائم بیماری امکانپذیر است. با این حال ممکن است پزشک معالج از آزمایشات خونی یا کشت ترشحات احتمالی از محل عفونت برای کمک به تشخیص استفاده کند.
انواع عفونت دست و تفاوت عفونت سطحی با عفونت عمقی
عفونت های دست طیف گسترده ای دارند، از سلولیت ساده تا تجمع چرک در فضاهای عمقی کف دست. دقیق ترین مرز بین این دو گروه، نسبت عفونت به تاندون های دست است. طبق یک بررسی تصویربرداری در Clinical Radiology عفونت سطحی بالای تاندون ها میماند و عفونت عمقی زیر غلاف تاندون ها قرار میگیرد.
به همین دلیل شناخت آناتومی دست و فضاهای بسته آن برای تشخیص و درمان درست عفونت دست ضروری است. عفونت سطحی معمولا با دارو و مراقبت خوب میشود ولی عفونت عمقی اغلب یک اورژانس جراحی است.
پنج عفونت شایع دست بر همین اساس از هم جدا میشوند:
- سلولیت دست، یعنی همین بیماری، که عفونت خودِ لایه های پوست است و چرک موضعی ندارد.
- پارونیشیا، عفونت بافت حاشیه ناخن در سطح پشتی انگشت.
- فلون، آبسه فضای بسته پالپ در نوک انگشت و در سطح کف دستی.
- تنوسینوویت چرکی، عفونت داخل غلاف تاندون خم کننده انگشت.
- عفونت فضای تنار، عفونت فضای عمقی کف دست در پای شست.
سه مورد اول عفونت سطحی و دو مورد آخر عفونت عمقی حساب میشوند. عفونت عمقی معمولا درد بیشتری نسبت به ظاهر پوست ایجاد میکند و تقریبا همیشه شکاف و تخلیه جراحی لازم دارد.
دستورالعمل درمان آنتی بیوتیکی عفونت های پوست و بافت نرم منتشرشده در Infection and Chemotherapy طیف وسیعی از این عفونت ها را پوشش میدهد، از زرد زخم تا فاشئیت نکروزان و گاز گرفتگی انسان و حیوان. این دستورالعمل مخصوص عفونت های بیرون از بیمارستان و بیماران 16 سال به بالاست.
هر قرمزی و تورم دست سلولیت نیست
سلولیت روش تشخیصی اختصاصی ندارد و تشخیص آن فقط بر پایه معاینه گذاشته میشود. بیماری های زیادی هم ظاهری بسیار شبیه سلولیت دارند و همین باعث میشود بخشی از تشخیص ها از ابتدا اشتباه باشد.
در بررسی 9 مطالعه که در Journal of General Internal Medicine منتشر شد، به طور میانگین 41 درصد تشخیص های سلولیت اشتباه بود و این رقم در مطالعات مختلف بین 19 تا 83 درصد قرار داشت. 54 درصد این اشتباه ها هم به سه بیماری برمیگشت: درماتیت استاز، درماتیت اگزمایی، و ادم یا لنف ادم.
بیماری های التهابی مفاصل هم گاهی با قرمزی و تورم دست شروع میشوند و در نگاه اول شبیه عفونت به نظر میرسند. اگر تورم و قرمزی چند مفصل انگشت را با هم گرفته باشد و تب و راه ورود میکروب وجود نداشته باشد، آرتریت دست هم باید بررسی شود.
نکته دیگری که خواننده فارسی زبان را به اشتباه میاندازد خودِ کلمه سلولیت است. سلولیت عفونی که موضوع این مقاله است هیچ ربطی به سلولیت پوستی زیبایی یا همان پوست پرتقالی ندارد و راه درمانشان کاملا متفاوت است.
چه زمانی سلولیت دست اورژانس است
سلولیت سطحی معمولا با آنتی بیوتیک خوراکی درمان میشود. ولی چند نشانه وجود دارد که یعنی عفونت دیگر سطحی نیست یا به سرعت در حال گسترش است و مراجعه فوری لازم دارد.
- تب و لرز یا احساس بیماری عمومی
- رگه های قرمز که از دست به سمت ساعد و بازو کشیده میشوند
- تورم و درد غدد لنفاوی زیر بغل
- گسترش سریع قرمزی طی چند ساعت، به طوری که مرز آن آشکارا جابه جا شود
- دردی به مراتب شدیدتر از آنچه ظاهر پوست نشان میدهد
- درد شدید هنگام صاف کردن انگشت
- تاول، سیاه شدن پوست یا بیحس شدن ناحیه
- سلولیت در فرد دیابتی یا فردی که سیستم ایمنی ضعیف دارد
رگه قرمزی که در مسیر عروق لنفاوی ساعد بالا میرود نشانه لنفانژیت حاد است. در یک گزارش مورد در Medicine همین وضعیت بعد از یک بریدگی کوچک با آبشش ماهی هنگام آشپزی ایجاد شد و بیمار برای آنتی بیوتیک تزریقی بستری شد.
درد شدید هنگام صاف کردن انگشت مهمترین نشانه هشدار تنوسینوویت چرکی است که یک اورژانس جراحی محسوب میشود. در این حالت مشکل از پوست شروع نشده و منشا آن غلاف تاندون است.
یک روش ساده برای پیگیری هم وجود دارد. اگر مرز قرمزی در اولین ویزیت با خودکار روی پوست علامت زده شود، در ویزیت بعدی به راحتی معلوم میشود که عفونت عقب نشسته یا جلو رفته است.
آیا میتوان عفونت دست را در خانه بیرون کشید
پاسخ کوتاه اینست که نه، و تلاش برای این کار وضعیت را بدتر میکند.
در سلولیت، عفونت در لایه های پوست پخش شده است و اصلا چرک قابل کشیدنی وجود ندارد. فشار دادن یا سوراخ کردن ناحیه فقط بافت را بیشتر آسیب میزند و عفونت را گسترش میدهد.
اگر هم آبسه ای تشکیل شده باشد، تخلیه آن باید در شرایط استریل و به دست پزشک انجام شود. فشار دادن آبسه در خانه، باکتری را به بافت های عمقی تر و به جریان خون میراند.
روش های خانگی رایجی که نباید انجام شوند عبارتند از گذاشتن پیاز، سیر، خمیردندان یا هر ماده به اصطلاح کشنده چرک روی محل، سوراخ کردن با سوزن، و فشار دادن ناحیه.
آنچه در خانه درست است چهار کار ساده است که در American Family Physician هم به عنوان پایه درمان عفونت های دست آمده است: آتل زودهنگام، بالا نگه داشتن دست، آنتی بیوتیک مناسب، و در صورت وجود آبسه شکاف و تخلیه آن.
در همان منبع آمده است که عفونت های دست اگر درست تشخیص داده نشوند و درست درمان نشوند میتوانند به ناتوانی قابل توجهی منجر شوند. پیشگیری از کزاز هم در بیماران با عفونت پرخطر اندیکاسیون دارد و اگر نوبت واکسن کزاز بیمار گذشته باشد باید همان مراجعه اول مطرح شود.
یک تشخیص افتراقی هم هست که بیمار را به اشتباه میاندازد. هرپتیک ویتلو یک عفونت دردناک ناشی از ویروس هرپس سیمپلکس است که با تاول های کوچک روی انگشت شروع میشود و درمان زودهنگام آن داروی ضدویروس خوراکی است، نه آنتی بیوتیک و نه تخلیه.
درمان سلولیت دست
درمان سلولیت دست هرچه زودتر باید انجام شود وگرنه احتمال سرایت عفونت به قسمت های دیگر دست و وخیم تر شدن آن وجود دارد.
مهمترین اقدامات درمانی برای معالجه سلولیت عبارتند از
- درمان اصلی این بیماری تجویر آنتی بیوتیک است. دارو معمولا بصورت خوراکی به بیمار داده میشود ولی در موارد شدید ممکن است لازم شود بیمار در بیمارستان بستری و تحت درمان تزریقی قرار گیرد.
- برای کاهش درد از داروهای مسکن استفاده میشود.
- بیمار باید دست خود را بالاتر از سطح قلبش نگه دارد تا تورم آن کاهش یابد.
- دست باید تا مدتی بیحرکت شود. بیحرکت کردن دست معمولا با استفاده از یک آتل یا اسپلینت انجام میشود. بعد از برطرف شدن علائم عفونت، حرکات دست به توسط فیزیوتراپ شروع میشود.
- در مواردی که به علت شدت عفونت، چرک در زیر پوست جمع میشود باید با استفاده از جراحی مواد چرکی تخلیه شود.
مواردی از سلولیت عفونی که بدنبال زخمی شدن دست ناشی از گاز گرفتگی حیوان یا انسان ایجاد شده است یا زخم دست بر اثر مشت زدن به دهان و دندان فرد دیگر ایجاد شده است احتمال شدت یافتن عفونت زیاد است.
علت اینست که میکروب هایی که در دهان انسان یا حیوانات وجود دارند میتوانند عفونت های بسیار خطرناکی ایجاد کنند. این عفونت ها را باید با دقت و توجه بیشتری درمان کرد.
طبق همان بررسی JAMA، برای سلولیت بدون عارضه 5 روز آنتی بیوتیک کافی است و دوره درمان فقط وقتی طولانی تر میشود که علائم بهتر نشده باشند.
اگر با آنتی بیوتیک خط اول بهبودی دیده نشد، سه احتمال باید بررسی شود: میکروب مقاوم، بیماری دیگری که خودش را شبیه سلولیت نشان داده، و یک بیماری زمینه ای پیچیده کننده مانند سرکوب ایمنی یا بیماری مزمن کبد یا کلیه.
در Infectious Disease Clinics of North America آمده است که سلولیت بدون عارضه را میتوان سرپایی و با آنتی بیوتیک خوراکی درمان کرد و تصویربرداری در بیشتر موارد لازم نیست. پس معمولا برای عفونت سطحی پوست دست سونوگرافی یا ام آر آی درخواست نمیشود.
در موارد زیر بیمار در بیمارستان بستری میشود
- وضع عمومی بیمار بد باشد مثل تب شدید یا تغییرات فشار خون
- با وجود مصرف آنتی بیوتیک وضعیت بیماری بدتر شود
- بیمار ضعف سیستم ایمنی داشته باشد
سلولیت و عفونت سطحی پوست دست معمولا در عرض 7 تا 10 روز درمان میشود ولی در موارد شدید یا وجود بیماری های زمینه ای ممکن است طول درمان بیشتر از این باشد. در موارد شدید ممکن است سلولیت گسترش یافته و موجب عفونت دیگر نقاط دست شود.
چرا سلولیت دست دوباره برمیگردد
عود سلولیت شایع است و معمولا به این معنی نیست که آنتی بیوتیک بی اثر بوده است. مشکل اغلب یک زمینه است که راه ورود باکتری را باز نگه داشته است.
عوامل خطر اصلی عود در همان منبع فهرست شده اند: سابقه حمله قبلی سلولیت، ضایعه پوستی باز، قارچ پای ورزشکاران، و ادم مزمن اندام. رسیدگی به همین عوامل احتمال عود را کم میکند و باید همزمان با درمان خودِ عفونت انجام شود.
در بیمارانی که با وجود درمان بیماری زمینه ای هم عودهای مکرر دارند، آنتی بیوتیک پیشگیرانه میتواند موثر باشد. تصمیم گیری درباره آن به عهده پزشک معالج است.
قطع زودهنگام آنتی بیوتیک هم علت شایع دیگری برای عود است. دوره درمان باید کامل شود، حتی وقتی ظاهر پوست خیلی زودتر بهتر شده باشد.
سوالات متداول
منابع:
- Cellulitis: A Review – JAMA
- Misdiagnosis of Uncomplicated Cellulitis – Journal of General Internal Medicine
- Cellulitis – Infectious Disease Clinics of North America
- MDCT of hand and wrist infections: emphasis on compartmental anatomy – Clinical Radiology
- Common acute hand infections – American Family Physician
- Clinical Guidelines for the Antibiotic Treatment for Community-Acquired Skin and Soft Tissue Infection – Infection and Chemotherapy
- Canadian Emergency Department Best Practices Checklist for Skin and Soft Tissue Infections Part 1: Cellulitis – CJEM
- Red stripe on left forearm after stung by fish gill: A case report – Medicine
نویسنده: دکتر مهرداد منصوری، متخصص ارتوپدی، جراح استخوان و مفاصل
مطالب این مقاله صرفا جنبه‌ی اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین معاینه، تشخیص و توصیه‌ی پزشک معالج نیست.
دیدگاه‌ها