پارونیشیا عفونت بافت نرم اطراف ناخن است و شایعترین نوع عفونت انگشت به شمار میرود. علت آن ورود میکروب از یک آسیب کوچک در پوست کنار ناخن است. جویدن ناخن، کندن پوست اطراف آن، آسیب هنگام آرایش ناخن، تماس طولانی دست با آب و استفاده طولانی از ناخن مصنوعی زمینه ساز آن هستند و در افراد دیابتی شایعتر است.
مهمترین علامت آن قرمزی، تورم و درد بافت کنار ناخن است. در موارد شدیدتر قرمزی و تورم دور تا دور ناخن را میگیرد و ممکن است به زیر ناخن هم برسد. وقتی عامل باکتری باشد معمولا چرک در گوشه یا کنار ناخن جمع میشود. حرکت بند انتهایی انگشت در پارونیشیا بدون درد است و همین نکته آن را از عفونت عمقی نوک انگشت جدا میکند.
پارونیشیا دو شکل کاملا متفاوت دارد. نوع حاد ظرف چند ساعت تا چند روز شروع میشود، یک انگشت را میگیرد و اغلب چرک قابل دیدن دارد. نوع مزمن به آرامی و طی هفته ها ایجاد میشود، چند انگشت را درگیر میکند و در واقع یک التهاب تحریکی پوست است نه یک عفونت، پس آنتی بیوتیک باکتریایی در آن جواب نمیدهد.
درمان نوع حاد با خیساندن انگشت در آب گرم، مراقبت موضعی و در صورت لزوم آنتی بیوتیک شروع میشود و اگر چرک جمع شده باشد شکاف دادن و تخلیه آبسه توسط پزشک لازم است. درمان نوع مزمن روی خشک نگه داشتن دست، حذف عامل تحریک کننده و داروی ضدالتهاب موضعی متمرکز است. اگر عفونت درمان نشود ممکن است به پالپ نوک انگشت، غلاف تاندون یا استخوان گسترش پیدا کند.
علت بروز پارونیشیا چیست
اینکه چرا این عفونت در بعضی افراد بوجود میاید کاملا مشخص نیست ولی عوامل زیر میتواند فرد را مستعد ابتلا به عفونت کنار ناخن کند
- در کسانی که دستشان مدت زیادی در آب است مثل کسانی که مرتب ظرف یا رخت میشویند
- در کسانی که به گوشه ناخن خود صدمه زده اند مانند جویدن ناخن یا صدمه با گوشه ناخن در حین آرایش آن و یا کندن گوشه ناخن
- استفاده از دستکش یا ناخن مصنوعی به مدت طولانی و بوجود آمدن محیط نمناک که مساعد رشد میکروب است
- در افراد مبتلا به دیابت احتمال بروز این عفونت بیشتر است
در یک بررسی روی 1816 عفونت انگشت در پایگاه ملی پایش آسیب ایالات متحده که در International Journal of Risk and Safety in Medicine منتشر شد، بروز سالانه این عفونت ها 4.3 در هر 100,000 نفر بود، 58.4 درصد مبتلایان مرد بودند و 62.5 درصد موارد در افراد 36 سال به بالا رخ داد.
در همان بررسی، پارونیشیا شایعترین نوع عفونت انگشت بود و شایعترین علت آن هم وسایل آرایش ناخن گزارش شد. یعنی مانیکور و لوازم مشترک آن، نه فقط جویدن ناخن، بیشترین سهم را در ایجاد این عفونت دارند.
ضربه و دستکاری خودِ ناخن هم یکی از راه های ورود میکروب است. آسیب ناخن دست و خون مردگی زیر ناخن اگر درست مراقبت نشوند میتوانند زمینه پارونیشیا شوند.
پارونیشیا از نظر آناتومیک التهاب یک یا چند مورد از سه چین خوردگی ناخن است. طبق مروری در American Family Physician شکسته شدن سد محافظ بین این چین خوردگی ها و صفحه ناخن، راه ورود میکروب را باز میکند و نوع حاد در پی یک عفونت چندمیکروبی ایجاد میشود. شناخت آناتومی دست و ساختار ناخن به همین دلیل در درمان این عفونت اهمیت دارد.
طبق مروری در Hand Clinics نوک انگشت شایعترین محل عفونت در دست است و همین عفونت ها را جراح، متخصص پوست و پزشک اورژانس زیاد میبینند. بد درمان شدنشان هم میتواند پیامدهای جدی به جا بگذارد.
علائم پارونیشیا چیست
مهمترین علامت پارونیشیا متورم و قرمز شدن و دردناک شدن بافت اطراف ناخن است. ممکن است تورم و قرمزی در کنار، گوشه یا پشت ناخن باشد.
در موارد شدیدتر ممکن است دور تا دور ناخن قرمز و متورم شود ویا حتی ممکن است تورم و التهاب به زیر ناخن هم انتشار پیدا کند.
وقتی علت ایجاد عفونت باکتری باشد ممکن است تجمع چرک هم در ناحیه ایجاد شود و این چرک میتواند در گوشه، کنار، پشت و یا حتی زیر ناخن باشد.
حرکات بند انتهایی انگشت بدون درد است. در پارونیشیای باکتریایی شروع علائم سریع و در نوع قارچی آهسته و بتدریج است. ممکن است ناخن تغییر شکل داده، رنگ آن عوض شود و یا حتی از بستر خود کنده شود.
تفاوت پارونیشیای حاد و مزمن
این دو شکل بیماری علت، سیر و درمان کاملا متفاوتی دارند و جدا کردنشان از هم اولین قدم درمان است.
پارونیشیای حاد ظرف چند ساعت تا چند روز شروع میشود، معمولا یک انگشت را درگیر میکند، بسیار دردناک است و اغلب چرک قابل دیدن دارد. راه ورود آن یک آسیب کوچک است، مثل جویدن ناخن، کندن پوست کنار ناخن یا صدمه هنگام آرایش ناخن.
پارونیشیای مزمن با علائمی تعریف میشود که دست کم 6 هفته طول کشیده باشند. در این حالت پوست کنار ناخن ضخیم و برجسته میشود، کوتیکول از بین میرود و ناخن ناهموار و شیاردار رشد میکند. اغلب چند انگشت با هم درگیرند و درد آن از نوع حاد کمتر است.
نکته ای که کل مسیر درمان را عوض میکند اینست که پارونیشیای مزمن در اصل یک درماتیت تحریکی است، نه یک عفونت. طبق همان مرور American Family Physician، این التهاب در پی شکسته شدن سد محافظ ناخن و تماس مکرر با مواد محرک ایجاد میشود و در بعضی مشاغل که دست مدام با این مواد سر و کار دارد شایع است.
پس در نوع مزمن نه آنتی بیوتیک باکتریایی درمان اصلی است و نه لزوما داروی ضدقارچ. درمان روی حذف منبع تحریک به علاوه داروی ضدالتهاب موضعی متمرکز است و بهبود میتواند هفته ها تا ماه ها طول بکشد.
تفاوت پارونیشیا با قارچ ناخن
نقش قارچ در پارونیشیای مزمن اغلب اشتباه فهمیده میشود. طبق بررسی منتشرشده در Foot and Ankle Surgery پارونیشیای مزمن مثل یک درماتیت تماسی رفتار میکند و معمولا غیرعفونی است، هرچند کلونیزه شدن ثانویه با قارچ روی آن ممکن است رخ بدهد. یعنی قارچ مهمان بعدی است، نه علت اول.
خودِ عفونت قارچی ناخن موضوع جداگانه ای است. طبق مروری در Hand Clinics عفونت های قارچی مهم اندام فوقانی نادرند ولی رو به افزایشند و بر پایه محل آناتومیک به سه دسته پوستی، زیرجلدی و عمقی تقسیم میشوند. نوع پوستی شایعترین است و پزشک عمومی و متخصص پوست آن را درمان میکنند.
در شکل های غیرمعمول و در موارد مزمنی که به درمان جواب نمیدهند، مشورت با متخصص پوست توصیه میشود. چند بیماری عفونی، روماتولوژیک و حتی سرطانی هم میتوانند خودشان را شبیه عفونت شایع نوک انگشت نشان بدهند و تومور گلوموس یکی از همین موارد است.
مرز پارونیشیا با بقیه عفونت های انگشت و دست
پارونیشیا فقط بافت حاشیه ناخن را در سطح پشتی انگشت درگیر میکند. همین یک جمله آن را از بقیه عفونت های این ناحیه جدا میکند.
- فلون، آبسه فضای بسته پالپ در نوک انگشت و در سطح کف دستی. درد آن ضربان دار و شدید است و برخلاف پارونیشیای زودهنگام با پماد خوب نمیشود.
- سلولیت دست، عفونت پخش شده در لایه های پوست که چرک موضعی ندارد.
- تنوسینوویت چرکی، عفونت داخل غلاف تاندون خم کننده که صاف کردن انگشت را بسیار دردناک میکند.
- عفونت فضای تنار، عفونت فضای عمقی کف دست در پای شست.
پارونیشیا، فلون و سلولیت دست عفونت سطحی حساب میشوند و تنوسینوویت چرکی و عفونت فضای تنار عفونت عمقی. عفونت عمقی تقریبا همیشه تخلیه جراحی لازم دارد و درمان دارویی به تنهایی در آن کافی نیست.
درمان خانگی عفونت گوشه ناخن
اگر عفونت تازه شروع شده و هنوز چرک جمع نشده باشد، یعنی گوشه ناخن فقط قرمز، متورم و دردناک است، درمان خانگی در بسیاری از موارد کافی است.
موثرترین اقدام خانگی خیساندن انگشت در آب گرم است. انگشت را روزی 3 تا 4 بار و هر بار 15 دقیقه در آب گرم و نه داغ قرار دهید و افزودن نمک یا صابون ملایم به آب هم کمک کننده است.
بین دفعات خیساندن، انگشت باید کاملا خشک نگه داشته شود. محیط مرطوب دائمی خودش یکی از علل اصلی این عفونت است.
پماد آنتی بیوتیک موضعی هم در مراحل اولیه و روی پوست کاملا خشک شده مفید است. ولی پماد فقط تا وقتی جواب میدهد که چرک جمع نشده باشد و در آبسه تشکیل شده هیچ پمادی جای تخلیه را نمیگیرد.
استراحت دادن به انگشت هم اهمیت دارد. تا زمان بهبود بهتر است از کار طولانی در آب و شستن مکرر ظرف و رخت پرهیز شود و برای کارهای خیس از دستکش استفاده شود.
پنج کاری که هرگز نباید انجام شود:
- سوراخ کردن یا بریدن محل چرک با سوزن، سنجاق یا ناخن گیر در خانه
- فشار دادن و چلاندن ناحیه برای خارج کردن چرک، که عفونت را به بافت های عمقی تر میراند
- کندن پوست اطراف ناخن یا جویدن آن
- بستن محکم انگشت با چسب که ترشحات را حبس میکند
- ادامه دادن درمان خانگی بیش از دو تا سه روز وقتی بهبودی دیده نمیشود
طبق همان مرور American Family Physician، در پارونیشیای حاد درمان با خیساندن در آب گرم شروع میشود، در صورت لزوم داروی موضعی اضافه میشود، و اگر آبسه تشکیل شده باشد تخلیه لازم است. آموزش بیمار درباره پیشگیری هم برای کم کردن خطر عود ضروری است.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد
درمان خانگی جای مراجعه به پزشک را نمیگیرد. در موارد زیر باید همان روز به پزشک مراجعه شود:
- وقتی چرک قابل دیدنی در گوشه، کنار یا زیر ناخن جمع شده باشد
- وقتی قرمزی و تورم دور تا دور ناخن را گرفته یا به بند انگشت رسیده باشد
- وقتی درد ضربان دار و شدید در نوک انگشت وجود داشته باشد
- وقتی صاف کردن انگشت دردناک شده باشد
- وقتی بعد از دو تا سه روز درمان خانگی بهبودی دیده نشود
- در فرد دیابتی یا کسی که سیستم ایمنی ضعیفی دارد، از همان روز اول
بیشتر بخوانید: آسیب‌های ناخن و بستر ناخن · سلولیت و عفونت پوست دست · درمان زخم و بریدگی دست
درمان پارونیشیا چگونه است
برای درمان عفونت ناشی از پارونیشیا از آنتی بیوتیک استفاده میشود. در مواردی که تجمع چرک در گوشه ناخن وجود داشته باشد ممکن است نیاز به عمل جراحی کوچکی وجود داشته باشد.
در این عمل جراحی پزشک معالج آبسه گوشه ناخن را شکاف داده تا چرک آن تخلیه شود و ممکن است نیاز باشد تا قسمت کوچکی از گوشه ناخن هم برداشته شود.
طبق بررسی منتشرشده در Journal of Emergency Medicine در پارونیشیا موارد ساده با یک برش کوچک کنار ناخن تخلیه میشوند و در موارد پیچیده تر، برش در امتداد چین خوردگی ناخن و گاهی از دو طرف انجام میشود. عفونت های مرحله اولیه ممکن است فقط با آنتی بیوتیک جواب بدهند، ولی موارد پیشرفته تخلیه لازم دارند.
یک نکته قدیمی ولی مهم هم هست. طبق مروری در Hand Clinics آنتی بیوتیک میتواند بخشی از درمان زودهنگام موارد حاد باشد ولی جایگزین تخلیه جراحی درست نمیشود. بالا نگه داشتن دست و درآوردن انگشتر و دستبند تنگ هم باید همراه درمان اولیه باشد، چون انگشت متورم به سرعت تحت فشار قرار میگیرد.
در همان مرور آمده است که دیابت و سرکوب سیستم ایمنی میتوانند رفتار میکروب و شدت درمان لازم را عوض کنند. عفونت به ظاهر کوچک انگشت در این افراد باید از همان ابتدا جدی تر گرفته شود.
قرار دادن دست در آب گرم روزی سه بار و هر بار 15 دقیقه هم مفید است. بهتر است آب حاوی صابون یا موارد ضد باکتریایی باشد. در موارد پارونیشیای قارچی درمان بصورت استفاده از داروهای ضد قارچ است و بیمار باید سعی کند تا حد امکان دست خود را خشک نگه داری کند.
پارونیشیای باکتریایی معمولا به راحتی درمان میشود ولی نوع قارچی آن به درمان مقاومتر بوده و ممکن است نیاز به چند ماه زمان برای درمان داشته باشد.
در یک مطالعه بر روی 45 بیمار مبتلا به پارونیشیای مزمن که در British Journal of Dermatology منتشر شد، بیماران در 3 گروه و به مدت 3 هفته درمان شدند. دو گروهی که داروی ضدالتهاب موضعی گرفتند تفاوت روشنی با گروه نرم کننده داشتند و در گروه نرم کننده 9 نفر بدون تغییر ماندند و 6 نفر بدتر شدند.
یعنی درمان اصلی نوع مزمن داروی ضدالتهاب موضعی است، نه آنتی بیوتیک و نه ضدقارچ. انتخاب خودِ دارو و مدت مصرف آن طبق نظر پزشک انجام میشود.
در صورت شدید شدن عفونت ممکن است آبسه گوشه ناخن گسترش یافته و عفونت به تاندون یا استخوان و یا حتی جریان خون گسترش یابد. در عفونت های مقاوم ممکن است ناخن تغییر شکل دائمی پیدا کند.
گسترش عفونت از گوشه ناخن به فضای پالپ نوک انگشت به فلون منجر میشود و رسیدن آن به غلاف تاندون تنوسینوویت چرکی نام دارد. اگر عفونت در لایه های پوست پخش شود سلولیت دست ایجاد میشود. هر سه مورد درمان فوری تری از پارونیشیای ساده لازم دارند.
پیشگیری از پارونیشیا
برای پیشگیری از ابتلا به پارونیشیا باید به نکات زیر دقت شود
- از ناخن و پوست اطراف آن مراقبت کامل کنید
- ناخن خود را نجوید و گوشه آنرا نکنید
- مراقب باشید دستتان در معرض مایعات و پودرهای ظرفشویی قرار نگیرد. دستکش های لاستیکی با پوشش داخلی نخی مناسب ترین وسیله برای اینکار هسند
- برای آرایش ناخن خود از وسایل شخصی استفاده کنید
- ناخن های دست را هفته ای یکبار و ناخن های پا را ماهی یکبار کوتاه کنید
- از ناخن گیر تیز استفاده کنید و گوشه های ناخن را گرد کنید
- پوست اطراف ناخن را به هیچ وجه دستکاری نکنید
- دست خود را خشک نگه داشته و در معرض رطوبت دائم قرار ندهید. به مدت طولانی از دستکش یا از ناخن مصنوعی استفاده نکنید.
سوالات متداول
منابع:
- Acute and Chronic Paronychia – American Family Physician
- U.S. hand injury-related finger infections requiring emergency department visits, NEISS 2019-2023 – International Journal of Risk and Safety in Medicine
- Fingertip Infections – Hand Clinics
- Management of Finger Felons and Paronychia: A Narrative Review – Journal of Emergency Medicine
- Efficacy and safety of tacrolimus ointment 0.1% vs. betamethasone 17-valerate 0.1% in the treatment of chronic paronychia: an unblinded randomized study – British Journal of Dermatology
- Toenail paronychia – Foot and Ankle Surgery
- Fungal Infections of the Hand – Hand Clinics
- The treatment of felons and paronychias – Hand Clinics
نویسنده: دکتر مهرداد منصوری، متخصص ارتوپدی، جراح استخوان و مفاصل
مطالب این مقاله صرفا جنبه‌ی اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین معاینه، تشخیص و توصیه‌ی پزشک معالج نیست.
دیدگاه‌ها