تغذیهی مناسب قبل و بعد از جراحی تعویض مفصل لگن نقش مهمی در ترمیم زخم جراحی و پیشگیری از عفونت دارد.
برخلاف تصور رایج، سوء تغذیه ارتباط زیادی با چاقی یا لاغری ندارد، چون غذاهای پرکالری اما کمپروتئین و کمویتامین (مانند سیبزمینی سرخکرده، ساندویچ و شیرینی) میتوانند فرد را چاق کنند و همزمان او را دچار سوء تغذیهی واقعی سازند.
بعد از جراحی، نیاز بدن به چند دسته مادهی غذایی افزایش مییابد: دو اسید آمینهی آرژینین و گلوتامین (که در گوشت، حبوبات، سویا و ماهی تن یافت میشوند)، اسید چرب امگا سه (از ماهی یا مکمل روغن ماهی)، نوکلئوتیدها (برای ساخت DNA سلولهای جدید، موجود در جگر و مخمر آبجو)، و آنتیاکسیدانها یعنی ویتامینهای A، C و E (از میوه و سبزی، بهویژه انواع قرمزرنگ).
توصیه میشود این مواد از یک ماه قبل از جراحی تا یک ماه بعد از آن بهطور کافی مصرف شوند و در همین دوره مصرف نان، برنج، سیبزمینی، روغن و شیرینی کاهش یابد.
نیازی به پرخوری یا افزایش وزن بعد از جراحی نیست، چون وزن کم برای حفظ مفصل مصنوعی همیشه بهتر است. هرگونه تغییر در رژیم غذایی باید زیر نظر پزشک انجام شود.
سوء تغذیه از علل مهمی است که میتواند احتمال عفونت بعد جراحی تعویض مفصل لگن را افزایش دهد. ولی سوء تغذیه برخلاف باور عوام ارتباط زیادی با چاقی یا لاغری افراد ندارد.
نیاز غذایی بشر
بشر انرژی مورد نیاز برای انجام فعالیت های حیاتی خود را از سه دسته مواد غذایی شامل کربوهیدرات و چربی و پروتئین تامین میکند. از این سه ماده پرکیفیت ترین آنها پروتئین ها هستند.
اگر برای کسب انرژی فقط کربوهیدارت هایی مانند نان و سیب زمینی و برنج و قند و شکر بخوریم و یا از چربی ها مانند انواع روغن استفاده کنیم بدن ممکن است چاق شود ولی در همان حال دچار سوء تغذیه باشد.
جسم ما برای کارکرد صحیح بجز کربوهیدرات و چربی به دو ماده دیگر نیاز دارد که متاسفانه از دوتای قبلی گران تر هستند. اینها پروتئین و ویتامین ها هستند. پروتئین ها را میتوان در گوشت و حبوبات جستجو کرد و ویتامین ها در میوه و سبزی ها هستند.
پس مصرف مواد غذایی مانند سیب زمین سرخ شده و ساندویچ و بیسکویت و شیرینی که پروتئین و ویتامین کمی دارند میتواند موجب سوء تغذیه شود. الکل هم انرژی خالص است و هیچ پروتئین و ویتامینی ندارد. پس مصرف آن موجب سوء تغذیه میشود.
نیاز غذایی برای تعویض مفصل لگن
بعد از جراحی تعویض مفصل نیاز بدن به مواد غذایی خاصی افزایش میابد تا بتواند محل جراحی را ترمیم کند.
سوءتغذیه اثر مستقیم و قابل اندازهگیری روی نتیجه جراحی دارد. طبق مطالعهای که بیماران دچار سوءتغذیه پروتئینی-انرژی را قبل از تعویض مفصل لگن بررسی کرد، 44.4 درصد این بیماران در شش ماه بعد از جراحی دچار عارضه شدند، در حالی که همین رقم در بیماران با تغذیه طبیعی فقط 7.8 درصد بود.
سوءتغذیه یکی از عوامل افزایشدهنده خطر عفونت مفصل مصنوعی لگن هم هست، جزئیات این عارضه در مقاله جداگانهای آمده است.
مهمترین مواد غذایی که بدن ما بعد از هر جراحی مانند جراحی تعویض مفصل ران به آنها نیاز فراوانی دارد در چند دسته قرار میگیرند.
دو اسید آمینه به نام های آرژینین و گلوتامین و یک اسید چرب به نام امگا سه و دو دسته ماده دیگر به نام های نوکلئوتیدها و آنتی اکسیدان ها. بدن به این مواد نیاز دارد تا زخم جراحی را ترمیم کند. اختلال در ترمیم زخم میتواند منجر به عفونت شود.
پس اساس تغذیه بعد از تعویض مفصل استفاده کافی از غذاهایی است است که حاوی مقادیر کافی از مواد ذکر شده باشد.
اینکه چرا آرژینین و گلوتامین ممکن است مهم باشند را توضیح میدهم.
آرژینین و گلوتامین
مهمترین نیاز بدن برای ترمیم بافت ها بعد از جراحی نیاز به پروتئین است. خوشبختانه بدن میتواند خودش پروتئین بسازد. همه پروتئین ها از بیست نوع مولکول خاص به نام اسید آمینه ساخته شده اند.
بدن ابتدا این اسیدهای آمینه را میسازد و بعد با ترکیب آنها انواع پروتئین ها را تولید میکند. از این بیست اسید آمینه دوتای آنها به نام های آرژینین و گلوتامین اهمیت بیشتری دارند.
بدن انسان در هنگام بروز شکستگی ها و انجام جراحی های بزرگ به مقادیر زیادی از آرژینین گلوتامین نیاز دارد. گرچه این مواد درون بدن ساخته میشوند ولی نیاز بدن به آنها هنگام جراحی آنقدر زیاد است که تولید داخلی کفایت نکرده و بدن نیاز به 15 تا 2 گرم آرژینین و همین میزان گلوتامین خارجی برای تولید پروتئین نیاز پیدا میکند.
آرژینین و گلوتامین همان اسیدهای آمینه ای هستند که ورزشکاران بدن ساز از آنها استفاده میکنند چون بدن آنها برای ساخت عضله که بیشتر از پروتئین ساخته شده به این مواد نیاز دارد. بدن در هنگام جراحی تعویض مفصل لگن هم به این مواد نیاز دارد.
گلوتامین را میتوان با مصرف هر پروتئینی به بدن رساند. بیشترین پروتئین ها در گوشت و حبوبات وجود دارند. آرژینین را هم میتوان با مصرف پروتئین ها به بدن رساند ولی بیشترین میزان آرژینین در سویا و گوشت سینه مرغ و بوقلمون و میگو و ماهی تن وجود دارد.
امگا سه
ماده غذایی مهم دیگر که قبل و بعد از جراحی تعویض مفصل لگن بدن به آن احتیاج دارد نوعی اسید چرب به نام امگا سه است. بدن موقع جراحی به روزی 10-2 گرم امگا سه نیاز دارد که میتوان آن را از راه مصرف ماهی و قرص های روغن ماهی یا قرص های امگا سه تامین کرد.
نوکلئوتیدها
ماده غذایی مهم دیگر که افراد کمی از ارزش آنها اطلاع دارند نوکلئوتیدها هستند. بدن به این مواد نیاز دارد تا دی ان ای DNA بسازد.
ترمیم زخم و ساختن بافت جدید نیاز به ساخت سلول دارد و همه سلول های دی ان ای دارند. پس بدن برای ساخت سلول جدید نیاز به ساخت دی ان ای دارد و این هم نیازمند دسترسی به نوکلئوتیدها است.
بیشترین میزان نوکلئوتیدها در مخمر آبجو و جگر گاو و ساردین و ریه گاو و قلب گوسفند است. مصرف روزی 200 گرم جگر نوکلئوتید کافی را به بدن شما میرساند.
آنتی اکسیدان ها
ماده مهم دیگر برای ترمیم بافتی بعد از جراحی تعویض مفصل آنتی اکسیدان ها هستند. مهمترین آنتی اکسیدان ها ویتامن های آ A و سی C و ای E هستند.
خوردن میوه و سبزی ها بخصوص آنهایی که رنگ قرمز دارند میتواند آنتی اکسیدان کافی را به بدن شما برساند. میتوانید برای دریافت این مواد از مکمل های مولتی ویتامین هم استفاده کنید.
پروتئین برای ترمیم زخم
پروتئین ماده اصلی ترمیم بافت و زخم جراحی است، ولی طبق مطالعهای که مصرف واقعی پروتئین بیماران مسنتر نامزد جراحی تعویض مفصل لگن یا زانو را اندازه گرفت، مصرف واقعی این بیماران بهطور میانگین 0.59 گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در روز برای مردان و 0.5 گرم برای زنان بود، در حالی که میزان توصیهشده برای بزرگسالان مسن در شرایط جراحی بین 1.2 تا 1.5 گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در روز است، یعنی بیشتر بیماران کمتر از نصف نیاز واقعی خود پروتئین دریافت میکنند.
سطح پروتئین خون هم نشانه خوبی از وضعیت تغذیه است. طبق بررسی نزدیک به 50 هزار بیمار جراحی تعویض مفصل، پایین بودن آلبومین خون بهطور مستقل با افزایش حدود دو برابری خطر عفونت محل جراحی، ذاتالریه، طولانیشدن بستری و بازگشت به بیمارستان همراه بوده است.
کلسیم و ویتامین D برای استخوان
کمبود ویتامین D در بیماران کاندید تعویض مفصل شایع است. طبق یک مطالعه روی بیش از هزار بیمار تعویض مفصل در آلمان، کمبود ویتامین D با مدت بستری طولانیتر و نرخ بالاتر عفونت مفصل مصنوعی همراه بوده است، به همین دلیل بررسی و در صورت نیاز اصلاح سطح ویتامین D پیش از جراحی توصیه میشود.
آهن برای پیشگیری از کمخونی
کمخونی پیش از جراحی شایعتر از آن چیزی است که تصور میشود. طبق متاآنالیزی روی بیماران کاندید تعویض مفصل لگن یا زانو، حدود 22 درصد این بیماران پیش از جراحی کمخونی دارند.
کمخونی خطر نیاز به تزریق خون را حدود 3.2 برابر، خطر عفونت عمقی را حدود 1.7 برابر و مدت بستری را بهطور میانگین 1.6 روز بیشتر میکند، به همین دلیل تامین آهن کافی از غذا یا در صورت لزوم با مکمل، پیش از جراحی اهمیت دارد.
نکته درباره مکملهای رایج بازار
بر خلاف تبلیغات رایج، شواهد علمی محکمی برای تاثیر مکملهای بهاصطلاح «غضروفساز» یا آرژینین و گلوتامین بهتنهایی روی نتیجه جراحی تعویض مفصل لگن وجود ندارد.
حتی یک مطالعه بالینی نشان داد مکمل کلاژن هیچ تاثیری روی متابولیسم استخوان بعد از جراحی تعویض مفصل لگن نداشته است. بهترین راه تامین مواد مغذی لازم، یک رژیم غذایی متعادل و غنی از پروتئین، کلسیم، ویتامین D و آهن است، نه مکملهای تبلیغاتی.
چه غذاهایی بهتر است محدود شوند
در کنار مواد مغذی مفید، محدود کردن برخی غذاها هم به روند بهبودی کمک میکند. غذاهای فرآوریشده و سرخشده بهدلیل چربی ناسالم بالا میتوانند التهاب بدن را افزایش دهند.
غذاهای پرنمک با احتباس آب و تورم بیشتر در محل جراحی مرتبط هستند. قند و شیرینی زیاد میتواند روند التهاب و بهبودی زخم را کندتر کند.
نوشیدنیهای گازدار و کافئین زیاد در برخی بیماران با جذب کلسیم تداخل دارند. مصرف الکل و دخانیات هم بهطور مستند ترمیم زخم و استخوان را کندتر و خطر عفونت را بیشتر میکند، به همین دلیل توصیه میشود در هفتههای اول بعد از جراحی بهطور کامل قطع شوند.
رژیم غذایی قبل و بعد از جراحی
برای اینکه بدن بتواند بعد از یک جراحی تعویض مفصل بافت ها را بهتر ترمیم کند و احتمال بروز عفونت ها کمتر شود باید مواد غذایی را که در بالا ذکر کردم از یک ماه قبل از جراحی تا یک ماه بعد از آن به بدن خود برسانید.
در این مدت بدن شما به انرژی زیادی نیاز ندارد. پس نان و برنج و سیب زمینی و روغن و شیرینی را کمتر بخورید و بجای آن از غذاهایی که گفتم استفاده کنید. با این حال همیشه در نظر داشته باشید که هرگونه تغییر در رژیم غذایی باید تحت نظر پرشک باشد.
برای بیمارانی که پیش از جراحی کمخون هستند، اصلاح این کمبود قبل از عمل توصیه میشود. کمخونی پیش از جراحی، هدف رساندن هموگلوبین به بیش از 13 گرم در دسیلیتر پیش از جراحی است تا خطر نیاز به تزریق خون کاهش یابد.
مطمئن باشید بعد از جراحی تعویض مفصل لگن نیاز نیست پرخوری کرده و خود را چاق کنید. وزن کم همیشه خوب است. بخصوص برای حفظ یک مفصل مصنوعی. سعی کنید قبل و بعد از جراحی غذای خوب مصرف کنید تا بدن شما برای تحمل جراحی به منابع کافی دسترسی داشته باشد.
سوالات متداول
منابع:
- Micronutrients, Arginine, and Glutamine: Does Supplementation Provide an Efficient Tool for Prevention and Treatment of Different Kinds of Wounds? — Advances in Wound Care
- A Systematic Review of Oral Nutritional Supplement and Wound Healing — The Annals of Otology, Rhinology, and Laryngology
- Enhancing hip and knee arthroplasty outcomes with immunonutrition: A review of the evidence — Journal of Orthopaedic Surgery (Hong Kong)
- Protein Intake Falls below 0.6 g·kg⁻¹·d⁻¹ in Healthy, Older Patients Admitted for Elective Hip or Knee Arthroplasty — Journal of Nutrition, Health and Aging
- VASO (Vitamin D and Arthroplasty Surgery Outcomes) study: study protocol for a randomised controlled feasibility trial — Trials
- Impact of preoperative anemia on patients undergoing total joint replacement of lower extremity: a systematic review and meta-analysis — Journal of Orthopaedic Surgery and Research
- Malnutrition as predictor of poor outcome after total hip arthroplasty — International Orthopaedics
- Hypoalbuminemia Independently Predicts Surgical Site Infection, Pneumonia, Length of Stay, and Readmission After Total Joint Arthroplasty — The Journal of Arthroplasty
- Collagen protein supplementation does not modulate biomarkers of bone metabolism following total hip arthroplasty: a randomized, double-blind, placebo-controlled trial — Journal of Clinical Nutrition ESPEN
نویسنده: دکتر مهرداد منصوری، فوق تخصص جراحی لگن و مفصل ران
مطالب این مقاله صرفا جنبهی اطلاعرسانی دارد و جایگزین معاینه، تشخیص و توصیهی پزشک معالج نیست.
دیدگاهها